Söz Dizimi: Şart Cümlesi, Bağlaçlı ve Sıralı Cümleler nedir?

Bu konuda neler öğreneceksin?

• Cümlenin ögelerini bulma yöntemini uygulayabilir.
• Öznel-nesnel, edilgen ve öznesiz yükleme sahip cümleleri ayırt edebilir.
• Şart cümlelerinin dört hâlini tanıyıp cümlede bulabilir.
• Bağlaçlı ve sıralı cümleleri birbirinden ayırt edebilir.
• Sözdizimi düzlemlerini örneklerle gösterebilir.

Anahtar fikirler

• Özne ve yüklem cümlede zorunlu ögelerdir; nesne ise yalnızca geçişli fiillerde bulunur.
• Öznesiz yükleme sahip cümlede özne yok değildir; yalnızca yüklemden önce gelmez ve yüklemin içinde değildir.
• Sıralı cümlede bağlaç bulunmaz, özne ve yüklem aynıdır ve cümleler virgülle ayrılır.
• Birleşik cümlede bir yan cümlecik diğerinin öznesi ya da yüklemi olur; Gelen kişi müdürümüz buna örnektir.
• ve, de, da, hem de, hem…hem, ya da, veya, ile bağlaçları öznesi ve yüklemi aynı cümlelerde kullanılır.
• Ögeleri farklı olup anlamları bütünleyen cümleler bağlaçla değil virgülle bağlanır.

Konunun özeti

Dolaylı tümleçler bulunma, ayrılma, yönelme ve kaynaklık; zarf tümleçleri ise zaman, yer, yön, durum ve miktar bilgisi taşır. Ögeleri bulmak için önce yüklem tespit edilir, sonra yükleme kim? sorusuyla özne, neyi, kimi, hangisini? sorusuyla nesne bulunur. Yükleme bağlı üç tip cümle vardır: öznel-nesnel yüklemede özne nesneyi kendi kontrolü altındadır, edilgen yüklemede özne tasarruf yapmaz, öznesiz yüklemede özne vardır ama yüklemden önce gelmez ve yüklemin içinde değildir. Şart cümlesi dört hâlde bulunur: gerekirdi, gerekiyordu, gerekecek ve gerekir. Öznesi ve yüklemi aynı olan bağlaçlı cümleler ve, de, da, hem de, hem…hem, ya da, veya, ile bağlaçlarıyla; öznesi ya da yüklemi farklı…

Sık yapılan hatalar

• Öznesiz yükleme sahip cümlede öznenin hiç bulunmadığını düşünmek: özne yüklemin içindedir.
• Sıralı cümlede bağlaç bulunduğunu varsaymak: sıralı cümlede bağlaç yoktur.
• çünkü bağlacını öznesi ve yüklemi aynı olan bağlaçlı cümlede kullanmak: çünkü, farklı olanlarda kullanılır.

İlgili konular

• Ses Bilgisi: Düzlük-Ünsüzlük ve Ünsüz Olayları
• Morfoloji: Ad Çekimi ve Ad Çekiminde Uyum
• Eylem Çekimi, Kip ve Çatı Ekleri
• Anlam İlişkileri, Bağlam ve Anlam Sanatları
• Metin, Metin Yapısı ve Düşünceyi Geliştirme Yolları
• Yazım ve Noktalama İşaretleri (Derin)