Konu Anlatımı
Bu konuda ne öğreneceğiz?
Bu konuda metin kavramını ve metnin boyutlarını öğreneceksin. Yazı türlerini yazarın amacına göre ayırt etmeyi, özgeçmiş yazmayla masal yazmanın farklı niyetler taşıdığını görmeyi sağlayacağız. Anlatım biçimlerini tanıyıp metinlerde kullanacaksın. Metnin giriş, gelişme, sonuç bölümlerinden oluşan yapısını ve paragrafın tek düşünceyi geliştirme özelliğini inceleyeceksin. Son olarak düşünceyi geliştirme yollarını öğrenip kendi yazılarında uygulayacaksın.
Metin ve Metnin Boyutları
Metin, anlamca ve yapıca birbirine bağlı cümle ya da paragrafların oluşturduğu yazılı ya da sözlü üründür. Metnin dört boyutu vardır: amaç, konu, dil, yapı. Yazarın metni neden yazdığı amacı, metnin ne hakkında olduğu konuyu, metinde kullanılan dil biçimini ve metnin bölüm düzenini ifade eder. Bu dört boyut bir araya geldiğinde metin anlam kazanır; amaç belirsiz bir metin, konusu ne olursa olsun eksik sayılır.
Yazı Türleri ve Anlatım Biçimleri
Yazı türleri iki başlıkta toplanır. Özgün yazılar arasında roman, hikâye, şiir, tiyatro, deneme, anı, günlük, mektup, biyografi, otobiyografi yer alır. Kamu yazıları arasında ise dilekçe, mektup, davetiye, bildiri, ilan, afiş, gazete haberi, rapor, tutanak, özgeçmiş bulunur. Metin türlerini ayıran temel ölçüt yazarın amacıdır: bilgilendirme, eğlendirme, ikna etme, harekete geçirme, düşündürme veya gündelik kayıt amaçlarından hangisi varsa metin türü ona göre belirlenir.
Anlatım biçimleri ise şunlardır: öyküleme (hikâye ve roman), betimleme (tasvir), açıklama (bilgi verme), söyleyiş (tanık ya da gözlem) ve tartışma. Öykülemede olaylar oluş sırasına göre anlatılır; tartışmada görüş savunulur ve karşı görüş çürütülür.
| Ölçüt | Seçenekler | Belirleyici ölçüt |
|---|
| Yazı türü | Roman, deneme, dilekçe, rapor, günlük | Yazarın amacı |
| Anlatım biçimi | Öyküleme, betimleme, açıklama, söyleyiş, tartışma | Nasıl anlatıldığı |
Metin Yapısı ve Paragraf
Her metinde giriş (önsöz), gelişme, sonuç (sonsöz) bölümleri bulunur. Girişte konu açılır, gelişmede düşünce ayrıntılandırılır, sonuçta ise genel bir yargıya ulaşılır. Paragraf ise anlamca ilgili cümlelerin bir araya gelmesidir ve tek bir düşünceyi geliştirir. Paragrafta başlıktan sonra gelen ilk cümle genellikle ana düşünceyi taşır. Aranan özellikler bağlama uygunluk (tutarlılık), düzen, yineleme ve bağ bütünlüğüdür. Tutarlılık, paragraftaki her cümlenin ana düşünceyle bağ kurmasıdır; bağ bütünlüğü ise cümleler arasındaki mantık zincirinin kopmamasıdır.
Düşünceyi Geliştirme Yolları
Bir düşünce zayıf kalıyorsa onu geliştirmek gerekir. Açıklama, örnek verme, karşılaştırma, tanımlama, kanıtlama, sonuç çıkarma, sıralama ve nedensellik düşünceyi geliştirme yollarıdır. Örneğin suyun ısıtmadaki rolü anlatılırken önce tanımlama yapılabilir, ardından deney sonucu örnek olarak verilebilir ve bu örnekten sonuç çıkarılabilir. Geliştirme yolları birbirinin yerine geçmez; metnin amacına ve konusuna göre seçilir.
Basit Örnek
Hava güzeldi, deniz sakinydi cümlelerinden oluşan kısa bir metinde amaç, hava durumunu aktarmaktır; konu bir günbatımı gecesidir. Önce hava, sonra deniz sözcükleriyle gelişme sağlanmış, metnin sonunda ise genel bir yargıya varılmamıştır. Bu nedenle metinde giriş ve sonuç bölümleri eksiktir.
İleri Örnek
Bir deneme metninde yazar bir konu hakkında kendi görüşünü savunur. Girişte konu açılır, gelişmede tanımlama ve örnek verme yollarıyla düşünce desteklenir, sonuçta ise bir yargıya ulaşılır. Bu metinde amaç düşündürme olduğu için anlatım biçimi tartışma ya da açıklama olabilir; anlatım biçimi metnin türünü değil yazarın tutumunu gösterir.
Özgün örnek paragraf: Bir yazı bazen kısa cümlelerle, bazen uzun cümlelerle ilerler. Kısa cümleler okuru hızlandırır ve duraklattığı yeri belli eder. Uzun cümleler ise birbirine bağlı ayrıntıları tek bir yapıda toplar. Denemede bu iki biçim birlikte kullanıldığında anlatım canlı bir görünüm kazanır.
Özgün örnek dize: Kısa bir cümle bazen yeter, / Uzun bir cümle bazen fazla; / Gelişme bir yol, sonuç bir eşik, / Metin kısa da olsa yazılır bir kez.
Sık Yapılan Hatalar
- Yanlış: Metin türlerini ayıran ölçüt yazının uzunluğudur. Doğru: Metin türlerini ayıran ölçüt yazarın amacıdır; amaç bilgilendirme, ikna etme, eğlendirme olabilir.
- Yanlış: Paragraf, birbiriyle ilgili cümlelerin toplandığı her yeri kapsar. Doğru: Paragraf tek bir düşünceyi geliştirir; farklı düşünceleri kapsayan bölüm paragraf değildir.
- Yanlış: Metinde yalnızca gelişme bölümü zorunludur. Doğru: Her metinde giriş, gelişme ve sonuç bölümleri bulunur.
- Yanlış: Düşünceyi geliştirme yolları birbirinin yerine geçer. Doğru: Tanımlama, örnek verme, karşılaştırma, kanıtlama gibi yollar birbirinin yerine geçmez, birlikte kullanılabilir.
Özet
Metin, anlamca ve yapıca birbirine bağlı cümle ya da paragrafların oluşturduğu yazılı ya da sözlü üründür. Metnin dört boyutu amaç, konu, dil ve yapıdır. Yazı türleri özgün yazılar ve kamu yazıları olarak ikiye ayrılır; metin türlerini ayıran ölçüt yazarın amacıdır. Anlatım biçimleri öyküleme, betimleme, açıklama, söyleyiş ve tartışmadır. Her metinde giriş, gelişme ve sonuç bölümleri bulunur. Paragraf anlamca ilgili cümlelerin bir araya gelmesidir ve tek bir düşünceyi geliştirir; başlıktan sonraki ilk cümle genellikle ana düşünceyi taşır. Paragrafta bağlama uygunluk, düzen, yineleme ve bağ bütünlüğü aranır. Düşünceyi geliştirme yolları açıklama, örnek verme, karşılaştırma, tanımlama, kanıtlama, sonuç çıkarma, sıralama ve nedenselliktir. Bu yollar metnin amacına göre seçilir ve birbirinin yerine geçmez.
Ön Bilgi
Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:
- Metnin amaç, konu, dil ve yapı boyutları birbirini tamamlar; amaçsız metin eksik sayılır.
- Özgeçmiş yazmak ile masal yazmak arasındaki fark yazarın amacındadır, metnin uzunluğunda değil.
- Metin türü ne yazıldığını, anlatım biçimi ise nasıl anlatıldığını belirtir.
- Paragrafta başlıktan sonra gelen ilk cümle genellikle ana düşünceyi taşır.
- Bağlama uygunluk, paragraftaki her cümlenin ana düşünceyle bağ kurmasıdır; bağ bütünlüğü ise mantık zincirinin kopmamasıdır.
- Düşünceyi geliştirme yolları birbirinin yerine geçmez; metinde birlikte kullanılabilir.
Adım Adım Çözülmüş Örnek
Örnek 1: Metin Boyutlarını Belirleme konusunun adımları:
- Adım 1: Metnin neden yazıldığı sorusuna bakılır; bülten bilgi vermek için yazılmıştır.
- Adım 2: Metnin ne hakkında olduğu sorulur; konu bir günün hava durumudur.
- Adım 3: Metnin dili ve bölüm düzeni incelenir; kısa ve standart bir dil ile giriş-gelişme-sonuç düzeni kullanılmıştır.
Karşılaştırma Tablosu
| Kavram | Açıklama |
|---|
| Metnin amaç, konu, dil ve yapı boyutları | Metnin amaç, konu, dil ve yapı boyutları birbirini tamamlar; amaçsız metin eksik sayılır. |
| Özgeçmiş yazmak ile masal yazmak arasınd | Özgeçmiş yazmak ile masal yazmak arasındaki fark yazarın amacındadır, metnin uzunluğunda değil. |
| Metin türü ne yazıldığını, anlatım biçim | Metin türü ne yazıldığını, anlatım biçimi ise nasıl anlatıldığını belirtir. |
| Paragrafta başlıktan sonra gelen ilk cüm | Paragrafta başlıktan sonra gelen ilk cümle genellikle ana düşünceyi taşır. |
| Bağlama uygunluk, paragraftaki her cümle | Bağlama uygunluk, paragraftaki her cümlenin ana düşünceyle bağ kurmasıdır; bağ bütünlüğü ise mantık zincirinin kopmamasıdır. |
| Düşünceyi geliştirme yolları birbirinin | Düşünceyi geliştirme yolları birbirinin yerine geçmez; metinde birlikte kullanılabilir. |
Kendini Dene
Soru: Kendi seçtiğiniz bir metni alıp amaç, konu, dil ve yapı boyutlarını inceleyip her birini gerekçesiyle açıklayınız.
Örnek cevap: Seçilen metinde amaç boyutu metnin neden yazıldığını gösterir; örneğin bir denemede amaç düşündürmektir. Konu boyutu metnin ne hakkında olduğunu belirtir. Dil boyutu yazarın kullandığı sözcük ve cümle biçimini kapsar. Yapı boyutu ise metnin giriş, gelişme ve sonuç bölümlerinden oluşup oluşmadığını gösterir. Puanlama anahtarı: dört boyut için 3'er puan toplam 12 puan; dört gerekçe için 2'şer puan toplam 8 puan; metin örneğinin uygunluğu 5 puan olarak değerlendirilir.
