Yazım ve Noktalama İşaretleri (Derin)

Konu Anlatımı

Bu konuda ne öğreneceğiz?

Bu konuda önce büyük harfin nerelerde kullanılması gerektiğini öğreneceksin. Cümle başı, özel adlar, eser adları ve kurum adları büyük harfle başlar. Kısaltma yazımı ile sayı yazımı kurallarını inceleyeceksin; kısaltmaların nokta ile bittiğini, büyük sayıların rakamla küçük sayıların yazıyla yazıldığını göreceksin. Bitişik ve ayrı yazılan sözcük çiftlerini ayırt etmeyi öğreneceksin. Son olarak noktalama işaretlerinin her birinin işlevini tanıyıp doğru yere koymayı uygulayacaksın.

Büyük Harf

Büyük harf şu yerlerde kullanılır: cümle başı, özel adlar, eser adları ve kurum adları. Varlık ve kurum adlarındaki özel adlar her zaman büyük harfle başlar. Ayrıca sayı ile gösterilen yıl, ölçü ve yer adları da büyük harfle başlar: 1905, 30 metre, Türkiye. Bu kural, ölçü birimi küçük harfli olsa bile yer adının büyük harfle başladığını gösterir.

Kısaltma ve Sayı Yazımı

Kısaltmalar nokta ile biter: çn. (çünkü), vb., örn., Dr., No. Uluslararası kısaltmalar ise noktasızdır: UNESCO, NATO. Büyük sayılar rakamla, küçük sayılar yazıyla yazılır: yirmi kitap, 200 kişi, 3 milyon. Sayı ya da birimden sonra nokta konmaz; virgül ya da noktalı virgül kullanılır: 1500, 3,5. Sayfa numarası için ise nokta kullanılır: 15. sayfa.

Birleşik ve Ayrı Yazım

Bazı sözcükler bitişik yazılır: ilk yardım, küçük öğrenci, büyük harf, güzel yazı, soğuk hava, iyi niyet, açık oturum, ana yurt, el emeği, göz hastalığı, öğle yemeği, akşam yemeği, içecek su, yardımsever, güzergâh. Bazı sözcükler ise ayrı yazılır: her şey, hiç kimse, hiçbir, herkes, biraz, birçok, birkaç, birlikte, kendi, öbür, hemen, pek çok, ise, hâlâ. Ayrı yazılan bu sözcüklerin ortak yanı, kendilerinden sonra ayrı bir sözcük gelebilmesidir.

Eklerin yazımı da kendi kuralına bağlıdır. -de / -da eki, Acaba… ve mi sorularından sonra ayrı yazılır: Geldi mi? Okuyacak mısın? -ci / -cı eki yapışarak gelir: tuzcuk. -cı, -cu, -cü, -çü eki sayı dörtten küçükse yapışır: üçgen, dörtgen. -ki eki yalnızca iki cümlecik arasında bağlaç olarak kullanılıyorsa ayrı yazılır: O kadar yorulmuş ki… / Seni görmek istiyorum ki… -la / -le eki, eklendiği sözcük oluşturduğu kümeye katıldığında bitişik yazılır: bakanlık, topluluk, varlık, kimlik, acilik. Bu örneklerde ünsüz yumuşaması da görülür: sağlık, ağaçlık, çocukluk. -cı / -cı gibi ekler ad köklerinden çekim yapmaya çalışırsa yine bitişik yazılır: vatansever, halkçı.

Noktalama İşaretleri

Virgül, eş görevli öbekleri ayırır; sıralı cümlelerde iki yüklemli cümleler arasına gelir; hitaptan sonra ve ki bağlacından sonra virgülle ayrılır. Nokta cümlenin sonunu belirtir. Üç nokta yarım bırakılan cümle ile konuşma içi bölmelerde kullanılır. Noktalı virgül cümle içinde birbirine bağlı iki cümlecik arasına gelir. İki nokta sonrasında örnek, açıklama ya da sıralama gelir. Tırnak alıntı, konuşma, özel anlam ve eser adı için kullanılır. Kesme ek almış özel adlarda kullanılır. Yüzde sayıdan sonra bitişik yazılır: %25. Derece nokta ile gösterilir: 5. derece. Soru ve ünlem işaretleri cümlenin sonuna gelir.

Basit Örnek

Bir cümlede yıl, ölçü ve yer adı büyük harfle başlar: 1905 yılında İstanbul'da 30 metre yüksekliğinde bir saat kulesi yapıldı. Burada İstanbul bir yer adı, 30 metre bir ölçü ve 1905 bir yıl olduğu için üçü de büyük harfle başlamıştır.

İleri Örnek

Bir mektupta ölçü yazılırken nokta konmaz, virgül ya da noktalı virgül kullanılır: dönemin 1500 kişilik kayıt defterinde 3,5 oranında artış görüldü. Buna karşılık sayfa numarası nokta ile gösterilir: 15. sayfa. Bu ayrım, noktanın yalnızca sıra bildirdiği durumlarda kullanıldığını gösterir.

Özgün örnek paragraf: Sabah erkenden bahçeye çıkan çocuk, soğuk havada çiğ çiçekleri topladı. Kısa bir süre sonra güneş yüzünü ısıttı; çocuk iyi niyetle eve döndü. Kapıyı açan anne, elindeki çiçekleri görünce gülümsedi. Yemeğe hep birlikte oturdular, sonra sohbete daldılar.

Özgün örnek dize: Her şey bir düzende, / Hiç kimse bilmez içinde; / Biraz sabır, biraz su, / Sonra yükselir her gün.

Sık Yapılan Hatalar

• Yanlış: Kısaltmalar noktasız yazılabilir. Doğru: çn., vb., örn., Dr., No. gibi kısaltmalar nokta ile biter; uluslararası kısaltmalar ise noktasızdır.
• Yanlış: Sayıdan sonra nokta konur. Doğru: Sayı ya da birimden sonra nokta konmaz; virgül ya da noktalı virgül kullanılır. Nokta yalnızca sayfa numarası için kullanılır.
• Yanlış: Her sayı rakamla yazılır. Doğru: Büyük sayılar rakamla, küçük sayılar yazıyla yazılır; yirmi kitap, 200 kişi, 3 milyon.
• Yanlış: Geldi mi? cümlesinde -mi eki bitişik yazılır. Doğru: -mi soru eki her zaman ayrı yazılır; Geldi mi? biçiminde ayrılır.
• Yanlış: Özel adlara ek getirildiğinde kesme kullanılmaz. Doğru: Ek almış özel adlarda kesme işareti kullanılır; bakanlık, topluluk, varlık örneklerinde olduğu gibi.

Özet

Büyük harf cümle başı, özel adlar, eser adları ve kurum adlarında kullanılır; yıl, ölçü ve yer adları da büyük harfle başlar. Kısaltmalar nokta ile biter (çn., vb., örn., Dr., No.); uluslararası kısaltmalar noktasızdır (UNESCO, NATO). Büyük sayılar rakamla, küçük sayılar yazıyla yazılır. Sayı ya da birimden sonra nokta konmaz, virgül ya da noktalı virgül kullanılır; sayfa numarası için nokta kullanılır. Bitişik yazılan sözcükler arasında ilk yardım, küçük öğrenci, soğuk hava, el emeği bulunur; ayrı yazılanlar arasında her şey, hiç kimse, birlikte, pek çok yer alır. -de/-da eki Acaba ve mi sorularından sonra ayrı, -ci/-cı eki yapışık yazılır; dörtten küçük sayılarla gelen -cı/-cu/-cü/-çü eki yapışıktır (üçgen, dörtgen). -ki bağlaç olarak kullanılıyorsa ayrı, -la/-le eki kümeye katılan sözcüklerde bitişik yazılır. Noktalama işaretlerinden virgül eş görevli öbekleri ve iki yüklemli sıralı cümleleri ayırır, iki nokta sonrasında örnek ya da açıklama getirir, üç nokta yarım bırakılan cümlede, tırnak alıntıda, kesme ek almış özel adlarda, yüzde sayıdan sonra bitişik ve derece nokta ile yazılır.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Kısaltmalar ile uluslararası kısaltmalar arasındaki fark nokta kullanımıdır; çn. noktalı, UNESCO noktasızdır.
• Büyük harf kuralı sayı ile gösterilen yıl, ölçü ve yer adlarını da kapsar.
• Her şey, hiç kimse, herkes gibi sözcükler ayrı yazılır çünkü kendilerinden sonra ayrı sözcük gelebilir.
• -ci/-cı eki yapışık yazılır; tuzcuk buna örnektir.
• -la/-le eki kümeye katılan sözcüklerde bitişik yazılır ve bu durumda ünsüz yumuşaması görülür: sağlık, ağaçlık, çocukluk.
• Yüzde işareti sayıdan sonra bitişik, derece ise nokta ile yazılır: %25, 5. derece.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Büyük Harf Kuralını Uygulama konusunun adımları:

1. Adım 1: Yer adı olan istanbul büyük harfle başlatılır.
2. Adım 2: Yılı gösteren 1905 rakamı da büyük harfle başlatılır.
3. Adım 3: Ölçü bildiren 30 metre ifadesinde 30 rakamı büyük harfle başlatılır.

Karşılaştırma Tablosu

Kendini Dene

Soru: Aşağıdaki metinde yazım ve noktalama kurallarına uymayan yerleri bulup düzeltilmiş hâlini yazınız: 1905 yılında istanbul'da 30 metre yüksekliğinde bir kule yapıldı. kule, dede ki, çok güzel bir yapıydı. gezenler çok eğlendi.

Örnek cevap: Düzeltilmiş hâl şöyle yazılır: 1905 yılında İstanbul'da 30 metre yüksekliğinde bir kule yapıldı. Kule, dede ki, çok güzel bir yapıydı. Gezenler çok eğlendi. İstanbul bir yer adı olduğu için büyük harfle başlar; kule ad cümlesi olduğundan başlangıcı büyük harfle yazılır; ki bağlacından sonra virgül konur. Puanlama anahtarı: dört hatanın bulunması için 4'er puan toplam 16 puan; düzeltilmiş metnin yazılması 5 puan; açıklamaların verilmesi 4 puan olarak hesaplanır.