Morfoloji: Ad Çekimi ve Ad Çekiminde Uyum

Konu Anlatımı

Bu konuda ne öğreneceğiz?

Bu konuda ad çekiminde hangi hâlin hangi ekle yapıldığını öğreneceksin. Yönelme, bulunma ve ayrılma hâllerinin eklerinin kökün son ünsüzüne göre nasıl değiştiğini inceleyeceksin. Belirtme ekinde ünsüzün yumuşaması olayını, iyelik ekinde ise kökün son ünsüzüne göre yumuşamayı gözlemleyeceksin. Bunların yanında kökün son ünlüsü düzse ekin düz, yuvarlaksa ekin yuvarlak olduğu kuralını öğreneceksin. Konunun sonunda ad çekimini dört adımda nasıl yapacağını öğrenip kendi cümlelerinde uygulayacaksın.

Ad Çekimi Ekleri ve Hâlleri

Adlar cümlede yüklem olabilmek için çekimlenir. Bu çekim hâl ekleriyle yapılır. Tamlayan hâli iki kez çekimlenir: birinci tamlayan eki -ı, -i, -u, -ü, ikinci tamlayan eki ise -ın, -in, -un, -ündür. Belirtme hâlinin eki de -ı, -i, -u, -ü'dür. Yönelme eki -a, -e, -da, -de, -ta, -te; bulunma eki -da, -de, -ta, -te; ayrılma eki -dan, -den, -tan, -ten biçimindedir. Çokluk eki -lar ve -ler'dir. İyelik eki -ı, -i, -u, -ü; vasıta eki -la, -le, -yla, -yle; benzetme eki -ca, -ce, -ça, -çe'dir. Toplama ve ölçü ekleri ise -da ve -de'dir.

Kökün Ünsüzüne ve Ünlüsüne Göre Ek Değişimi

Yönelme, bulunma ve ayrılma ekleri kökün son ünsüzüne göre iki biçimde yazılır. Kök sert ünsüze bitiyorsa ek -ta, -te, -tan, -ten olur: kitap-ta, çocuk-tan, sıcak-ta, toprak-tan. Kök yumuşak ya da yumuşamaya uygun ünsüze bitiyorsa ek -da, -de, -dan, -den olur: ev-de, ev-den, göz-de, su-da, ağaç-ta. Son örnekte ç ünsüzü c'ye yumuşamıştır. Ayrıca belirtme eki olan -a, -e ekinde ünsüz yumuşaması görülür: kitap kitabı, ağaç ağacı, toprak toprağı. Ünlü ölçütü ise eğrelti ünlüyü belirler: düz köklere düz ek gelir (kitap-lar-da, ev-de), yuvarlak köklere yuvarlak ek gelir (gök-te, gül-de, yol-da).

• Kök sert ünsüze bitiyorsa bulunma ve ayrılma ekinde t ünsüzü kullanılır.
• Kök yumuşak ya da yumuşamaya uygun ünsüze bitiyorsa bu eklerde d ünsüzü kullanılır.
• Kök düz ünlüye bitiyorsa ek düz, yuvarlak ünlüye bitiyorsa ek yuvarlak ünlüyle yazılır.
• İyelik eki kökün son ünsüzüne göre yumuşar: göz-üm, ev-im, çiçek-im.

Ad Çekimi Nasıl Yapılır? Dört Adım

Ad çekiminde dört adım izlenir. Birinci adım kökü bulmaktır; bunun için bulunma hâli eki olan -da, -de, -ta, -te düşürülür. İkinci adım kökün son ünsüzüne bakmaktır; bu ünsüz sert mi, yumuşak mı? Üçüncü adım kökün son ünlüsüne bakmaktır; bu ünlü düz mi, yuvarlak mı? Dördüncü adım ise eki bu iki ölçüte göre seçip yazmaktır. Dört adım sırayla uygulandığında yazım hatası olasılığı çok azalır.

Basit Örnek

Kitap sözcüğüne bulunma eki eklenecekse dört adım izlenir. Kök kitap olarak bulunur. Kökün son ünsüzü olan p sert ünsüzdür, son ünlüsü olan a ise düz ünlüdür. Eğrelti ünsüzü t, eğrelti ünlüsü düz olan ek seçilir ve sözcük kitapta biçiminde yazılır.

İleri Örnek

Ağaç sözcüğü üzerinde yönelme eki denenecek durum kökteki ç ünsüzünün c'ye yumuşamasını gösterir. Kök ağaç, son ünsüzü ç olan yumuşamaya uygun bir ünsüzdür ve son ünlüsü a düz ünlüdür. Bu yüzden yönelme eki -a biçiminde alınır, yumuşama uygulanır ve ağaca yazılır. Aynı kökle bulunma eki alınsaydı sonuç ağaç-ta olurdu; çünkü bulunma ekinde yumuşama değil eğrelti ünsüzü uygulanır.

Özgün örnek paragraf: Sabah erkenden çocuk evdeki kitabını çantasına koydu. Kitapta kalmış bir not buldu ve notu defterine yazdı. Ağaçların altında oturduğu sırada yağmur başladı; eve döndüğünde kitaplarını masaya dizdi.

Özgün örnek dize: Kitaplar dizilir camdan hâlâ, / Güneşle dolar odanın köşesi; / Ağaçta bir çiçek daha açtı, / Gönül iki katına geldi böyle.

Sık Yapılan Hatalar

• Yanlış: Kitap sözcüğüne bulunma eki kitapde biçiminde eklenir. Doğru: p sert ünsüz olduğu için eğrelti ünsüzü t olur ve kitapta yazılır.
• Yanlış: Ağaç sözcüğüne yönelme eki ağaçe biçiminde eklenir. Doğru: Son ünlü düz olduğu için ek düz olur ve ağaca yazılır.
• Yanlış: Göz sözcüğüne iyelik eki gözüm yerine gözlüm biçiminde eklenir. Doğru: İyelik eki kökün son ünsüzüne göre yumuşar ve gözüm yazılır.
• Yanlış: Yol sözcüğüne bulunma eki yolda yerine yolde biçiminde eklenir. Doğru: Son ünlü yuvarlak olduğu için ek yuvarlak ünlü taşır ve yolda yazılır.

Özet

Ad çekimi hâl ekleriyle yapılır: tamlayan eki -ı, -i, -u, -ü, ikinci tamlayan eki -ın, -in, -un, -ün, belirtme eki -ı, -i, -u, -ü'dür. Yönelme, bulunma ve ayrılma eklerinde eğrelti ünsüzü kökün son ünsüzüne göre seçilir; sert ünsüze biten kökte t, yumuşak ya da yumuşamaya uygun ünsüze biten kökte d kullanılır. Eğrelti ünlüsü ise kökün son ünlüsüne göre düz ya da yuvarlaktır. Belirtme ekinde ünsüz yumuşaması, iyelik ekinde ise son ünsüze göre yumuşama görülür. Ad çekimi kökü bulmak, son ünsüze bakmak, son ünlüye bakmak ve eki yazmak olmak üzere dört adımda tamamlanır.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Yönelme hâli hem -a, -e hem de -da, -de biçiminde yazılabilir; ikinci biçim kökün sert ünsüze bitmesiyle ilgilidir.
• Bulunma ve ayrılma eklerinin dört biçimi vardır; seçimi yalnızca ünlü ölçütü değil ünsüz ölçütü de belirler.
• Belirtme ekinde yumuşama olur, bulunma ekinde olmaz; bu yüzden kitabı ile kitapta farklı yazılır.
• İyelik eki kökün son ünsüzüne göre yumuşadığı için gözüm, evim, çiçekim biçiminde yazılır.
• Toplam ölçü eki de -da ve -de'dir; on metre da, iki kitapta örnekleri bu ekle kurulur.
• Tamlayan hâli iki kez çekimlenir; birinci ve ikinci tamlayan ekleri birbirinden farklıdır.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Sert Ünsüze Ek Seçimi konusunun adımları:

1. Adım 1: Bulunma hâli eki düşürülür ve kökün çocuk olduğu bulunur.
2. Adım 2: Kökün son ünsüzü olan k sert ünsüzdür, eğrelti ünsüzü t olmalıdır.
3. Adım 3: Kökün son ünlüsü ü yuvarlak ünlü olduğundan eğrelti ünlüsü yuvarlak kalır.

Karşılaştırma Tablosu

Kendini Dene

Soru: Verilen adları uygun hâllere çekerek yazınız ve seçtiğiniz üçünde ek seçiminin gerekçesini anlatınız: kitap, göz, ağaç, yol.

Örnek cevap: kitap kitabım, kitapta, kitaptan biçiminde; göz gözüm, göze, gözden biçiminde; ağaç ağacı, ağaçta, ağaçtan biçiminde; yol yoluma, yola, yoldan biçiminde çekimlenir. Gerekçe örneği: kitap kökünde p sert ünsüz ve a düz ünlüsü vardır, bu yüzden bulunma ekinde t, eğrelti ünlüsü düz alınmış ve kitapta yazılmıştır. Puanlama anahtarı: dört ad için 2'şer puan çekimi toplam 8 puan; üç gerekçe için 2'şer puan toplam 6 puan; yazım ve noktalama düzgünlüğü 6 puan verilir.