Konu Anlatımı
Bu konuda ne öğreneceğiz?
Bu konuda bir sözcüğün gerçek, mecaz ve terim anlamını ayırt etmeyi öğreneceksin. Mecaz anlamı bulurken çıkarma yöntemini uygulayacak, sözcüğün yerine gerçek anlamını koyunca cümlenin bozulup bozulmadığına bakacaksın. Yan anlam kavramının ne olduğunu ve hangi sözcükte görüldüğünü öğreneceksin. Deyim, atasözü ve özdeyişi birbirinden ayırt edecek, aralarındaki temel farkı açıklayacaksın. Cümledeki anlam ilişkilerini ve anlam sanatlarını tanıyıp kendi cümlelerinde kullanacaksın.
Sözcükte Anlam
Bir sözcüğün sözlükteki ilk anlamına gerçek anlam denir: ateş, su, el. Sözcüğün gerçek anlamından uzaklaşarak bağlama göre yeni bir anlam kazanması mecaz anlamdır: ateşli tartışma, ağır yük. Bir bilim, sanat ya da meslek dalında özel anlamda kullanılan sözcüğe ise terim anlam denir: matematikte kök, dil bilgisinde özne, müzikte nota. Mecaz anlamı bulmanın en güvenilir yöntemi şudur: sözcüğü cümleden çıkarıp yerine gerçek anlamını koyun. Cümle bozuluyorsa sözcük mecaz anlamdadır.
Eş anlamlı sözcükler yazılışları farklı, anlamları aynıdır: okul-mektep, öğretmen-muallim, değerli-kıymetli. Zıt anlamlı sözcükler anlamca birbirine karşıttır: sıcak-soğuk, hızlı-yavaş, geniş-dar, kolay-zor. Eş sesli sözcükler yazılışları ve okunuşları aynı, anlamları farklıdır: yaz (mevsim), yaz (yazmak), ak (su), ak (beyaz), kök (bitki), kök (çarpan). Aynı yazılan ama farklı anlamlı sözcüğün hangi anlamda kullanıldığını yine bağlam belirler.
Yan Anlam ve Söz Kalıpları
Yan anlam, sözcüğün zamanla başka bir anlam kazanmasıdır. Klasik örneği gün sözcüğüdür; gün batırmak ve güneş anlamlarını kazanmıştır. Deyim, kalıplaşmış söz öbeğidir: can kulağıyla dinlemek, el atmak. Atasözü ise öğüt veren tam cümledir: sabır taşı eritir, damlaya damlaya göl olur. Özdeyiş, bir olay üzerinde yargı bildiren kalıplaşmış cümledir: damlaya damlaya göl olur. Atasözü ile özdeyişin ayrıldığı nokta şudur: atasözü yol gösterir, özdeyiş yargıda bulunur.
| Söz türü | Tanım | Örnek |
|---|
| Deyim | Kalıplaşmış söz öbeği | can kulağıyla dinlemek |
| Atasözü | Öğüt veren tam cümle | sabır taşı eritir |
| Özdeyiş | Bir olay üzerinde yargı bildiren kalıplaşmış cümle | damlaya damlaya göl olur |
Anlam İlişkileri
Cümlede ögeler arasında kurulan anlam ilişkileri vardır. Eşitlik ilişkisi ve, ile, de/da, hem…hem bağlaçlarıyla; karşıtlık ilişkisi ama, ancak, fakat, ya, oysa, halbuki bağlaçlarıyla; birliktelik ilişkisi hem…hem, hem…de yapılarıyla kurulur. Nedensellik çünkü, ya, onun için; sonuç öyle ki, bu yüzden, onun için; amaç ki, diye; koşul eğer, ise; karşılaştırma ise gibi kadar, -den çok yapılarıyla kurulur.
Anlam Sanatları
Anlam sanatları, sözcüklerin anlamından yararlanarak anlatımı güçlendiren sanatlardır. Benzetmede bir varlık başka bir varlığa benzetilir. İstiarede bir sözcük benzetme yapmadan başka anlamda kullanılır; benzetmede gibi, kadar bağlacı bulunmayan istiare biçimine mecaz-ı mürsel denir. Teşhiste insan dışı varlığa insan özelliği kazandırılır. Tezatta karşıt kavramlar yan yana getirilir. Mübalağada sıradan olay olduğundan büyük gösterilir. Tasvirde gözle görülebilen nesne ve durumlar ayrıntıyla anlatılır. Tenasüpte benzer sesli sözcükler peş peze yinelenir. Cinas (kinaye) ise gerçek anlamıyla değil başka bir anlamla söylemektir.
Aşağıdaki tabloda her sanatın tanımıyla birlikte özgün bir örnek verilmiştir. Cümlenin gerçek, mecaz ve yan anlamı sözcükten farklıdır; bağlam belirleyicidir.
| Sanat | Tanım | Özgün örnek |
|---|
| Benzetme | Bir varlığı başka bir varlığa benzeterek anlatmak | Saçları gecenin siyahına benziyordu. |
| İstiare | Benzetme yapmadan başka anlamda kullanmak | Gemi batarken dalgalar tepeleri sardı. |
| Teşhis | İnsan dışı varlığa insan özelliği kazandırmak | Rüzgâr pencereyi tıkırdatıp durdu. |
| Tezat | Karşıt kavramları yan yana getirmek | Yüzünü güldürdü, gönlünü burkuttu. |
| Mübalağa | Sıradan olayı olduğundan büyük göstermek | Bin yıl uyumuşum, bir saniyede uyandım. |
| Tasvir | Gözle görülebilenleri ayrıntıyla anlatmak | Sabah sisi sokağı bembeyaz örtmüştü. |
| Tenasüp | Benzer sesli sözcükleri peş peze yinelemek | Görkemli dağlar, geniş göller. |
| Cinas | Gerçek anlamıyla değil başka anlamla söylemek | Elini ağza götürdü. |
Basit Örnek
Bu iş çok sıcak davrandı cümlesinde sıcak sözcüğü mecaz anlamdadır. Sözcüğü çıkarıp yerine gerçek anlamını koyunca bu iş çok ısınmış davrandı denir ve cümle anlamını yitirir. Cümle bozulduğu için sıcak sözcüğünde mecaz anlam vardır; bu anlam samimiyeti ve içtenliği belirtir.
İleri Örnek
Görkemli dağlar, geniş göller cümlesinde görkemli, dağlar ve geniş sözcükleri aynı sesin farklı biçimleridir ve peş peze yinelenmiştir; bu tenasuptur. Elini ağza götürdü cümlesinde ise el ağza götürülmez, sözcük gerçek anlamıyla değil başka bir anlamla kullanılmıştır; bu cinas örneğidir. Gemi batarken dalgalar tepeleri sardı cümlesinde tepeler sözcüğü dalgaların gemi sarıp kapattığı anlamda kullanıldığı için benzetme yapılmadan istiare vardır.
Özgün örnek paragraf: Sabah rüzgâr bahçe duvarını tıkırdatıp durdu. Kız kardeşi uyandırmadan pencereyi araladı; uzaktan gelen çan sesi kulaklarını gülümsetti. Kırk yıldır duran saat, gülümsercesine yeni bir günü başlattı. Ağaçların gölgesinde yürüyen adam, elini cebine atıp yoluna devam etti.
Özgün örnek dize: Sabah rüzgâr duvarda, tıkırdar; / Görkemli dağlar, geniş göller uzanır; / Yüzün güldü, gönlü ağladı bir an, / Bin yıl uyumuş gibi geldi bana.
Sık Yapılan Hatalar
- Yanlış: Yan anlam, sözcüğün bağlama göre değişen anlamıdır. Doğru: Yan anlam, sözcüğün zamanla başka bir anlam kazanmasıdır; gün sözcüğü buna örnektir.
- Yanlış: Özdeyiş öğüt veren tam cümledir. Doğru: Ögüt veren tam cümle atasözüdür; özdeyiş bir olay üzerinde yargı bildirir.
- Yanlış: Eş sesli sözcüklerin yazılışları farklıdır. Doğru: Eş sesli sözcüklerin yazılışları ve okunuşları aynı, anlamları farklıdır.
- Yanlış: İstire sözcüğü benzetmede gibi ya da kadar bağlacıyla kullanır. Doğru: İstire benzetme yapmadan başka anlamda kullanılır; gibi veya kadar bağlacı olmayan biçimine mecaz-ı mürsel denir.
- Yanlış: Teşhiste yalnızca hayvanlara özellik kazandırılır. Doğru: Teşhiste insan dışı varlığa insan özelliği kazandırılır; rüzgârın pencereyi tıkırdatması buna örnektir.
Özet
Sözcüğün sözlükteki ilk anlamı gerçek anlamı, bağlama göre değişen anlamı mecaz anlamı, bir bilim ya da meslek dalındaki özel anlamı terim anlamıdır. Mecaz anlam çıkarma yöntemiyle bulunur. Yan anlam ise sözcüğün zamanla başka bir anlam kazanmasıdır; gün sözcüğü buna örnektir. Eş anlamlı sözcükler yazılışı farklı, anlamı aynı; eş sesli sözcükler yazılışı aynı, anlamı farklıdır. Deyim kalıplaşmış söz öbeği, atasözü öğüt veren tam cümle, özdeyiş ise bir olay üzerinde yargı bildiren kalıplaşmış cümledir; atasözü yol gösterir, özdeyiş yargıda bulunur. Anlam ilişkileri eşitlik, karşıtlık, birliktelik, nedensellik, sonuç, amaç, koşul ve karşılaştırma başlıklarında incelenir. Anlam sanatları arasında benzetme, istiare, teşhis, tezat, mübalağa, tasvir, tenasüp ve cinas yer alır. Cümlenin gerçek, mecaz ve yan anlamını bağlam belirler.
Ön Bilgi
Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:
- Mecaz anlamı bulurken sözcüğün yerine gerçek anlamını koymak en güvenilir yöntemdir.
- Yan anlam bağlama göre değişme değil, zamanla anlam kazanma olayıdır; bu ikisi karıştırılmamalıdır.
- Atasözü öğüt verir, özdeyiş yargı bildirir; aynı sözün her iki sınıfta da yer alması mümkündür.
- Eş sesli sözcüklerin yazılışları aynıdır; yazılışı farklı olanlar eş anlamlıdır.
- İstire benzetme yapmadan başka anlamda kullanılır; gibi ya da kadar bağlacı olmayan biçimi mecaz-ı mürseldir.
- Teşhis insan dışı varlığa insan özelliği kazandırır; tasvir ise yalnızca görülebilenleri ayrıntıyla anlatır.
Adım Adım Çözülmüş Örnek
Örnek 1: Mecaz Anlamı Bulma konusunun adımları:
- Adım 1: Sözcük çıkarılır ve yerine gerçek anlamı konur: sınavı çok zorlu olacak denir.
- Adım 2: Cümlenin anlamı değişmiş, anlatım bozulmuştur.
- Adım 3: Bozulma gerçekleştiği için zor sözcüğü mecaz anlamdadır.
Karşılaştırma Tablosu
| Kavram | Açıklama |
|---|
| Mecaz anlamı bulurken sözcüğün yerine ge | Mecaz anlamı bulurken sözcüğün yerine gerçek anlamını koymak en güvenilir yöntemdir. |
| Yan anlam bağlama göre değişme değil, za | Yan anlam bağlama göre değişme değil, zamanla anlam kazanma olayıdır; bu ikisi karıştırılmamalıdır. |
| Atasözü öğüt verir, özdeyiş yargı bildir | Atasözü öğüt verir, özdeyiş yargı bildirir; aynı sözün her iki sınıfta da yer alması mümkündür. |
| Eş sesli sözcüklerin yazılışları aynıdır | Eş sesli sözcüklerin yazılışları aynıdır; yazılışı farklı olanlar eş anlamlıdır. |
| İstire benzetme yapmadan başka anlamda k | İstire benzetme yapmadan başka anlamda kullanılır; gibi ya da kadar bağlacı olmayan biçimi mecaz-ı mürseldir. |
| Teşhis insan dışı varlığa insan özelliği | Teşhis insan dışı varlığa insan özelliği kazandırır; tasvir ise yalnızca görülebilenleri ayrıntıyla anlatır. |
Kendini Dene
Soru: Verilen cümlelerdeki sözcüklerin anlam türünü belirleyip çıkarma yöntemini uygulayarak gerekçelendiriniz: Bu iş çok sıcak davrandı. / Onun sesi çok tiz idi.
Örnek cevap: İlk cümlede sıcak sözcüğü yerine gerçek anlamı konduğunda cümle bozulur ve samimiyet anlamı mecaz anlam olarak değerlendirilir. İkinci cümlede tiz sözcüğü sesin yüksekliğini anlatır; yerine gerçek anlamı konduğunda anlam değişebilir, bu yüzden burada mecaz anlam söz konusudur. Puanlama anahtarı: her sözcük için anlam türünü belirleme 3 puan, yöntemi uygulama 4 puan, gerekçelendirme 3 puan olmak üzere toplam 20 puan verilir.
