Morfoloji: Ad Çekimi ve Ad Çekiminde Uyum nedir?

Bu konuda neler öğreneceksin?

• Ad çekiminde kullanılan hâlleri ve eklerini tanıyabilir.
• Kökün son ünsüzü sert ya da yumuşak olduğuna göre eki doğru seçebilir.
• Kökün son ünlüsü düz ya da yuvarlak olduğuna göre ekin biçimini belirleyebilir.
• İyelik ekinde ünsüz uyumunun nasıl işlediğini uygulayabilir.
• Ad çekimi yapmak için dört adımı sırayla uygulayabilir.

Anahtar fikirler

• Yönelme hâli hem -a, -e hem de -da, -de biçiminde yazılabilir; ikinci biçim kökün sert ünsüze bitmesiyle ilgilidir.
• Bulunma ve ayrılma eklerinin dört biçimi vardır; seçimi yalnızca ünlü ölçütü değil ünsüz ölçütü de belirler.
• Belirtme ekinde yumuşama olur, bulunma ekinde olmaz; bu yüzden kitabı ile kitapta farklı yazılır.
• İyelik eki kökün son ünsüzüne göre yumuşadığı için gözüm, evim, çiçekim biçiminde yazılır.
• Toplam ölçü eki de -da ve -de'dir; on metre da, iki kitapta örnekleri bu ekle kurulur.
• Tamlayan hâli iki kez çekimlenir; birinci ve ikinci tamlayan ekleri birbirinden farklıdır.

Konunun özeti

Yönelme eki -a, -e, -da, -de, -ta, -te; bulunma eki -da, -de, -ta, -te; ayrılma eki -dan, -den, -tan, -ten biçimindedir. Çokluk eki -lar, -ler; iyelik eki -ı, -i, -u, -ü; vasıta eki -la, -le, -yla, -yle; benzetme eki -ca, -ce, -ça, -çe; toplama ve ölçü eki ise -da ve -de'dir. Eğrelti ünsüzü kökün son ünsüzüne göre seçilir: sert ünsüze biten kökte -ta, -te, -tan, -ten; yumuşak ya da yumuşamaya uygun ünsüze biten kökte -da, -de, -dan, -den yazılır. Eğrelti ünlüsü kökün son ünlüsüne göre seçilir; düz köke düz ek, yuvarlak köke yuvarlak ek gelir. Belirtme ekinde ünsüz yumuşaması görülür: kitabı, ağacı, toprağı. İyelik ekinde de kökün son ünsüzüne göre yumuşama olur; gözüm, evim, çiçekim…

Sık yapılan hatalar

• Yalnızca ünlüye bakıp ünsüz ölçütünü atlamak: kitapta yazılır, kitapde değil.
• Belirtme ekindeki yumuşamayı bütün hâllere yaymak: toprakta ve topraktan yazılır.
• İyelik ekinde kökün son ünlüsüne bakıp yumuşamayı unutmak: gözüm yazılır.

İlgili konular

• Dinleme ve Konuşma Becerileri
• Okuma ve Yazma Becerileri
• Ses Bilgisi: Düzlük-Ünsüzlük ve Ünsüz Olayları
• Eylem Çekimi, Kip ve Çatı Ekleri
• Söz Dizimi: Şart Cümlesi, Bağlaçlı ve Sıralı Cümleler
• Anlam İlişkileri, Bağlam ve Anlam Sanatları