Ses Bilgisi: Düzlük-Ünsüzlük ve Ünsüz Olayları

Konu Anlatımı

Bu konuda ne öğreneceğiz?

Bu konuda Türkçe alfabesinin kaç ünlü ve kaç ünsüzden oluştuğunu öğreneceksin. Ünsüzleri sert ünsüzler, yumuşak ünsüzler ve ne sert ne yumuşak olanlar diye üç gruba ayırarak tanıyacaksın. Bir sözcüğün uyumunu anlamak için önce kökünü bulacak, sonra kökün son ünsüzüne ve son ünlüsüne bakmayı öğreneceksin. Ses değeri ile hece değerini ayırt etmeyi, ünsüz yumuşaması, ünsüz benzeşmesi ve ünsüz kaynaştırması olaylarını örneklerle tanıyacaksın. Konunun sonunda heceyi belirleyen dört kuralı ve hece biçimlerini inceleyeceksin.

Türkçe Alfabesi ve Ünsüz Grupları

Türkçe alfabesi sekiz ünlü ve yirmi bir ünsüz harften oluşur; toplam yirmi dokuz harf vardır. Ünsüzler üç gruba ayrılır ve her grupta yedi harf bulunur. Bu grupları bilmek, ek olaylarını anlamanın temelidir.

• Sert ünsüzler: ç, f, h, k, p, s, t.
• Yumuşak ünsüzler: b, c, d, g, ğ, v, z.
• Ne sert ne yumuşak ünsüzler: j, l, m, n, r, ş, y.

Düzlük-Ünsüzlük Uyumu

Ünlüler ikiye ayrılır: a, e, ı, i düz ünlü; o, ö, u, ü yuvarlak ünlü. Düz ünlüler sert ünsüzlerle, yuvarlak ünlüler yumuşak ünsüzlerle birlikte kullanılır. Uyumun denetimi kökün son ünsüzüne ve son ünlüsüne bakılarak yapılır. Kök düz ünlüye uyuyorsa ek de düz ünlü taşır: kitap-larda, ev-de. Kök yuvarlak ünlüye uyuyorsa ek yuvarlak ünlü taşır: gök-te, gül-de, yol-da. Bu uyum düzensiz sözcüklerde bozulabilir: yarın, şimdi, oyun, sabah ve bugün.

Ünsüz Olayları

Harfin yalnız kendisinden okunduğunda çıkardığı sese ses değeri, hece içindeki konumuna göre aldığı değere hece değeri denir. Kök ünsüzün ek başındaki ünsüze uyması ünsüz yumuşamasıdır ve çoğu zaman harf değişimiyle görülür. Sözcüğün kendi içindeki komşu ünsüze uyması ünsüz benzeşmesi, iki ünsüzün tek ünsüze inmesi ise ünsüz kaynaştırmasıdır. Yumuşama ek geldiğinde, benzeşme ve kaynaştırma kökün içinde olur.

• Ünsüz yumuşaması: çocuk çocuğum, kitap kitabı, toprak toprağı.
• Ünsüz benzeşmesi: ağaç, oğlak, çığlık, sağlık, beğendik, yağmur, uğur, soğuk, boğaz, ağız.
• Ünsüz kaynaştırması: kırk; altı ağdı biçimine, altın ağdın biçimine dönüşür.

Hece Kuralları ve Hece Biçimleri

Hece ünlüyle başlar ve ünsüzle biter. Heceleri belirleyen dört kural vardır. Birincisi, iki ünsüzden oluşan kümeli fiillerin birbirine bağlanmasıdır: çık-mak, git-mek, gör-mek. İkincisi, d ve t'den önceki ünsüzün önceki heceye bağlanmasıdır: ki-tap-ta-ki, mad-de, na-kit. Üçüncüsü, ünsüzle başlayan ekin önceki heceye bağlanmasıdır: gör-düm. Dördüncüsü, birleşmede ikinci sözcüğün baş ünsüzünün ilk sözcüğün son ünsüzüne bağlanmasıdır: göz ile lük birleşince gö-zlük olur.

Basit Örnek

Sıcak sözcüğü iki heceye ayrılır: sı ve kak. İkinci hece ünsüzle değil ünlüyle başladığı için ilk hece kapalıdır ve sözcük kapalı hece biçimindedir. Aynı sözcük sıcak-tır biçiminde yazıldığında ikinci hece tır olur; bir kapalı bir açık hece bulunduğu için sözcük kapalı-açık hece biçimine girer.

İleri Örnek

Toprak sözcüğünde kökteki k ünsüzü, belirtme eki geldiğinde ek başındaki ı ünsüzüne uymamış ve ğ ünsüzüne dönüşerek toprağı biçimini almıştır; buna ünsüz yumuşaması denir. Ağaç-ta örneğinde kökteki c ünsüzü komşu ünsüze uyup g'ye dönüşmüştür; bu ünsüz benzeşmesidir. Kırk sözcüğünde r ile k komşu ünsüzlerdir ve kaynaştırma görülür; kırk tek hece okunur.

Özgün örnek paragraf: Sabah sisi ıslak taşları örtünce çocuklar bahçeye indiler. Ağaçların altındaki çamurlu toprağa ayaklarıyla bastılar; sıcak güneş yüzünden çamur yavaşça sertleşti. Kırk yıl önce dikilen ağaçlar kıpırdamadan beklerken su sesi her yerde duyuldu.

Özgün örnek dize: Sis kalkınca çıkar çiçekler, / Çamur yumuşak kalır ağızda; / Sıcak bir öğleden sonra yorgun / Çocuklar uyur her akşam.

Sık Yapılan Hatalar

• Yanlış: Türkçe alfabesinin yirmi dokuz harfinin hepsi ünsüzdür. Doğru: Yirmi dokuz harfin sekizi ünlü, yirmi biri ünsüzdür.
• Yanlış: Toprak sözcüğündeki k ünsüzü her zaman sert kalır. Doğru: toprakta ve topraktan biçimlerinde k sert ünsüz olarak kalır; toprağı biçiminde ğ'ye yumuşar.
• Yanlış: Dizeden önceki ünsüz daima sonraki heceye geçer. Doğru: d ve t'den önceki ünsüz önceki heceye bağlanır; maddede olduğu gibi mad-de biçiminde hecelenir.
• Yanlış: Ağaç ve çığlık sözcüklerinde ünsüz kaynaştırması görülür. Doğru: Bu sözcüklerde görülen olay ünsüz benzeşmesidir; kaynaştırma kırk sözcüğünde görülür.

Özet

Türkçe alfabesi sekiz ünlü ve yirmi bir ünsüzden oluşur; ünsüzler üç gruba ayrılır ve her grupta yedi harf vardır. Düz ünlüler sert, yuvarlak ünlüler yumuşak ünsüzlerle birlikte kullanılır; yarın, şimdi, oyun, sabah ve bugün bu uyumun bozulduğu sözcüklerdir. Ünsüz yumuşaması ek geldiğinde, ünsüz benzeşmesi kökün içinde, ünsüz kaynaştırması iki ünsüzün birleşmesinde görülür. Hece ünlüyle başlar ünsüzle biter; hece biçimleri kapalı, açık, kapalı-açık ve kapalı-açık-açık olarak dörttür.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Sert ünsüz sayısı yedi, yumuşak ünsüz sayısı yedi, ne sert ne yumuşak ünsüz sayısı yedi olmak üzere toplam yirmi bir ünsüzdür.
• Ünsüz yumuşaması ek geldiğinde, ünsüz benzeşmesi ise kökün içinde olur; ikisi karıştırılmamalıdır.
• Kökün son ünsüzü sert ise eğrelti ünsüzü t olur, yumuşak ise d olur; kökün son ünlüsü düzse eğrelti ünlüsü düz, yuvarlaksa yuvarlak olur.
• D ve t'den önceki ünsüz önceki heceye bağlanır; maddede ve nakitte olduğu gibi.
• Sıcak-tır kapalı-açık, saç-lık-sa ise kapalı-açık-açık hece biçimine örnektir.
• Uyumu denetlerken kökün kendisi değil, eklenmiş hâli esas alınır; ev-ler ve gök-tür örnekleriyle açıklanır.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Ünsüz Olayını Tanıma konusunun adımları:

1. Adım 1: Sözcükte kökün kendi içinde bir ünsüz değişimi olup olmadığına bakılır.
2. Adım 2: Sözcükte c ünsüzü, kendisinden önceki a ünlüsünün yanında g ünsüzüne dönüşmüştür.
3. Adım 3: Değişim ekten değil kökten kaynaklandığı için olayın adı ünsüz benzeşmesidir.

Karşılaştırma Tablosu

Kendini Dene

Soru: Aşağıdaki dört sözcüğün her biri için ünsüz uyumunu inceleyip uygun olanların uyumlu, uygun olmayanların uyumsuz olduğunu gerekçesiyle belirtiniz: kitaplar, gözleri, yolda, sabah.

Örnek cevap: kitaplar uyumludur; kökteki p sert ünsüzdür ve kök düz ünlüyle bitmektedir, çokluk eki de uyuma uymuştur. gözleri uyumludur; z yumuşak ünsüzdür ve ö ünlüsü yuvarlaktır. yolda uyumludur; yol yuvarlak ünlüyle bitip d yumuşak ünsüzü almıştır. sabah ise uyumsuzdur; a düz ünlüsüne karşılık gelen sert ünsüz bulunmamaktadır. Puanlama anahtarı: her sözcük için 3 puan (uyumlu ya da uyumsuz seçimi 1, gerekçe 2), toplam 12 puan; açık ve düzenli anlatıma 4 puan, yazım ve noktalama kurallarına 4 puan verilir.