Şekil ve Aşınım nedir?

Bu konuda neler öğreneceksin?

• Sürtünme, aşındırma, çarpma ve çözeltme yoluyla gerçekleşen aşındırma biçimlerini tanır ve örneklerle ayırt eder.
• Akarsu, buzül, rüzgâr ve dalgaların oluşturduğu aşınım biçimlerini yerinde tanıyarak adlandırır ve gerekçelendirir.
• Vadi, kutu vadi, dev kazan, kanyon, plato, sırt, tekne biçimi gibi aşınım biçimlerini oluşum koşullarına göre sınıflandırır.
• Konik yığın, yelpaze, delta ve birikim gölü gibi birikim biçimlerini tanır ve birikim ile aşınım arasındaki bağı kurar.
• Deniz kıyılarında oluşan biçimlerin hangi kıyı hareketine bağlı olduğunu gelgit, dalga ve akıntı ayrımıyla açıklar.

Anahtar fikirler

• Sert tabaka yavaş, yumuşak tabaka hızlı aşındığı için arazi engebeli biçimde kalır; düz arazi eşit veya benzer dirençteki malzemelerden oluşur.
• Aşındırma her zaman yüksek alandan alçak alana doğru gelişir; birikim ise ters yönde çalışır ve bu yön bilgisi biçim adını doğrudan belirler.
• Buzül, akarsu ve dalga aynı arazide farklı malzeme taşıma gücüne sahiptir; bu yüzden vadileri ve kıyıları farklı biçimde oyarlar.
• Karbonatlı kayaçlarda yer altı suyu çözeltme yoluyla boşluk açar ve mağara, sarkıt, dikit ve doğal kaynak gibi biçimleri yer altından oluşturur.
• Yerleşme, yol ve tarım düşük eğimli taban ve düzlüklerde toplanır; dik yamaçlar hem ulaşımı zorlaştırır hem de erozyon riskini artırır.
• Tabanda biriken ince malzeme, üst kesimlerden iri blokların taşındığını gösterir; malzeme boyutunun küçülme yönü akış yönünü ele verir.

Konunun özeti

Yer şekilleri, aşındırma ve birikim süreçlerinin izleridir. Aşındırma yüksek alandan alçak alana doğru çalışır ve sertleşen malzeme geride kalırken yumuşak malzeme geri çekilir; bu yüzden sert ve yumuşak tabakaların yan yana bulunduğu aralarda arazi engebelidir. Akarsu dar tabanlı ve derin vadi oyarken buzül geniş ve düz tabanlı bir kazan bırakır, dalga kıyıda yatay bantlar oluşturur, rüzgâr hareketli kum yığınları yayar, yer altı suyu ise kireç taşında mağara düzeni kurar. Birikim yönü ters çalışır: akarsu vadi ağzında yelpaze, denize döküldüğü yerde delta, dalga enerjisinin azaldığı kıyıda dar bir kum şeridi oluşturur. Bu biçimleri insan yaşamı da doğrudan etkiler; düşük eğimli tabanlar…

Sık yapılan hatalar

• Aşındırma ile birikim yönünü ters almak: Aşındırma yüksek alandan alçak alana, biriktirme ise alçak alandan yüksek alana doğru gerçekleşir. Yön bilgisi yanlış kurulursa bütün çıkarım ters döner ve biçim yanlış adlandırılır.
• Dev kazanı dar vadi sanmak: Buzül vadi tabanını oyarak genişletir ve yamaçları dikleştirir. Bu yüzden buzul biçimi daima geniş ve düz tabanlıdır; dar ve derin vadi akarsu biçimidir.
• Plato ile peneplen karıştırmak: Plato, yüksek ve çevresi dik yamaclarla sınırlı bir eski aşınım yüzeyidir. Peneplen ise alçak, çok eski ve hafif engebeli düzlüktür. Yükseklik ve çevre farkı ikisini ayırır.

İlgili konular

• Bitki Örtüsü
• Toprak
• Hidrografya (Akarsular, Göller, Denizler)
• Deprem ve Volkanlar
• Harita Çeşitleri ve Ölçek
• Türkiye'nin İklimi