Konu Anlatımı
Bu Konuda Neler Öğreneceğiz?
Yeryüzünde her kara parçası çıplak değildir. Atmosfer ile kayaç kabuğu arasında, canlıların oluşturduğu ince bir örtü vardır ve buna bitki örtüsü denir. Bu örtü; ağaçlardan, çalılardan, otsu bitkilerden ve çimlerden oluşur. Bitki örtüsü yalnız yeşil görünen bir doğa tablosu değildir; bulunduğu yere ait iklim, toprak ve su koşullarının canlı bir göstergesidir.
Bu konuda öğrenilecek temel fikir şudur: bitki örtüsü bulunduğu ortamın sonucudur, rastgele bir dağılımın sonucu değildir. Bir yerin örtüsünü bilmek, o yerin sıcaklığını, nemini, toprağını ve eğimini bilmek demektir. Bu yüzden harita üzerinde bir alanın yeşillik tonuna bakmak, o alanın iklim özelliklerini okumanın en kısa yoludur.
Ön Bilgi: Bitki, Toprak ve İklim Arasındaki Bağ
Bitkiler büyümek için ışığa, suya ve topraktaki mineral maddelere ihtiyaç duyar. Bu ihtiyaçların karşılanma düzeyi, bulunulan ortama göre değişir. Sıcak ve nemli bir ortamda bitkilerin terleme yoluyla kaybettiği su fazladır; bu yüzden yağışın bol olduğu yerlerde sık ve çok katlı bir orman gelişir. Yağışın az olduğu yerlerde ise suya tasarruf eden, kısa boylu ve seyrek bitkiler öne çıkar.
Bitkiler kökleriyle toprağa tutunur ve topraktan su alır. Bu yüzden toprağın derinliği, bünyesi ve nem tutma kapasitesi örtünün şekillenmesinde belirleyicidir. Aynı iklim koşulları taşıyan iki yöreden birinde toprak derin ve nemli, diğerinde toprak sığ ve taşlı ise ortaya çıkan örtü tipleri farklı olur. Işık ise yamaç yönüne ve ağaç sıklığına bağlı olarak değişir; kuzeye bakan eğimli yamaçlar daha gölgeli ve nemlidir.
Temel Kurallar
Örtü tipi, ortam koşullarının ortak sonucudur. Sıcaklık, nem, toprak yapısı, ışık, rüzgâr ve eğim faktörleri tek başlarına değil, birlikte etki ederek bir örtü tipini belirler. Bu yüzden aynı ülkede birbirinden çok uzak olmayan iki yerde farklı örtüler görülebilir.
Sıcaklık ve nem, örtünün iki temel belirleyicisidir. Sıcak ve nemli ortamlar sık orman örtüsüne, serin ve nemli ortamlar çayır örtüsüne, sıcak ve kurak ortamlar çöl örtüsüne, soğuk ve kurak ortamlar ise tundra örtüsüne uygundur.
Örtü tipi yükselti ve enlemle değişir. Yükseldikçe sıcaklık düştüğü için örtü tipi de değişir ve bu değişim bir dağ yamacı üzerinde kuşaklar hâlinde görülür. Kuzey yarımkürede alçak kesimden yükseğe doğru çayır, orman ve yeniden çayır sıralaması izlenir.
Orman tipleri yaprak yapısıyla ayrılır. İğne yapraklı orman soğuk ve kuru, geniş yapraklı orman sıcak ve nemli ortamlarda yayılır. Sınırlarda iki türün birlikte bulunduğu karışık ormanlar oluşur.
Örtüyü insan da değiştirir. Yangın, tarla açma, hayvancılık, yol yapımı ve madencilik doğal örtüyü tahrip eder. Doğal süreçler yavaş yürürken insan etkisi hızlı olduğu için denge kırılır ve örtü kendiliğinden geri gelmez.
Örtü Tiplerini Ayıran Ölçütler
Aşağıdaki tablo, bir örtü tipini diğerinden ayıran temel ölçütü gösterir. Sınavda iki örtü adı yan yana verildiğinde hangi sütuna bakacağınız cevabı belirler.
| Örtü tipi | Ayırt edici ölçüt | Hâkim koşul | Tipik görünüm |
|---|
| Çayır örtüsü | Ağaçsız, otsu bitkilerden oluşur | Serin ve nemli, yeterli yağış | Yayılıp yeşil görünen açık alan |
| Orman örtüsü | Ağaçların sık ve yüksek olması | Yeterli yağış ve uygun toprak | Taçları birleşen yüksek kütle |
| Çalılık örtüsü | Ağaç yerine kalın otsu ve odunsu bitkiler | Kurak ve rüzgârlı, sığ toprak | Alçak ve seyrek tabaka |
| Bozkır örtüsü | Çok seyrek bitki örtüsü | Su kıtlığı ve sıcaklık farkı büyük | Toprak ve taş görünür |
| Tundra örtüsü | Alçak boylu bitkilerden oluşur | Toprak tabanının sürekli donması | Kısa ve yayvan örtü |
| Maki örtüsü | Küçük yapraklı çalı ve ağaçlar | Yazın kurak, kışın yağışlı | Yapraklarını kışın döken kısa örtü |
Adım Adım Çözüm
Adım 1 — Ortamı belirle. Sıcaklık, nem, toprak, eğim ve ışık koşulları sıralanır. Soğuk ve nemli bir yerde çayır, sıcak ve nemli bir yerde iğne ya da geniş yapraklı orman beklenir.
Adım 2 — Toprak ve eğimi denetle. Toprağın derinliği, taşlılığı ve su tutma kapasitesi ile yamacın ekleme yönü örtüyü sınırlar. Sığ ve taşlı yamaçlarda ağaçlar seyrekleşir.
Adım 3 — Kuşak sırasını kur. Kuzey yarımkürede bir yamaçta alçak kesimden yükseğe doğru sıcaklık düştüğü için örtü tipi değişir. Bu sıralama kuzey yamaçlarda çayır, orman ve yeniden çayır biçiminde izlenir.
Adım 4 — İnsan etkisini tart. Yangın, tarla açma ve yapılaşma örtüyü geri döndürülemez biçimde bozabildiği için sonuç yalnız doğal koşullarla açıklanmamalıdır.
Sık Yapılan Hatalar
Bu konuda puan kaybı, çoğu zaman kavramın kendisinde değil ölçütlerin birbirine karıştırılmasında yaşanır. Aşağıdaki hatalara dikkat edilmelidir.
- Çayır ile bozkırı karıştırmak: Çayır yeterli yağış alan ve otsu bitkilerle kaplı yeşil alandır; bozkır ise su kıtlığı nedeniyle çok seyrek bitki örtüsü taşıyan açık ve kurak yüzeydir. Aralarındaki fark örtünün yeşilliği değil suyun bulunabilirliğidir.
- Ağaçsız çayırı orman saymak: Çayır tanımında ağaç bulunmaz. Ağaçların sıklaştığı ve taçlarının birleştiği alanlar ormandır; tek tek ağaçların görüldüğü seyrek alanlar ise çalılık örtüsüne yaklaşır.
- Makiyi nemli ormanla karıştırmak: Maki Akdeniz kıyılarında, yazın yağış kesildiği için gelişir. Kışın yağışlı yazın kurak olan bu örtü, yıl boyu nemli kıyı ormanından ayrılır.
- Tundrayı çayırla aynı saymak: Tundra, toprak tabanının sürekli donduğu ve yaz döneminin çok kısa olduğu kutuplarda gelişir. Don tabakası bulunmayan serin nemli alanlarda gelişen örtü çayırdır.
- Dikey kuşaklaşmayı enlemsel değişimle aynı saymak: Dikey kuşaklaşma bir dağ yamacı üzerinde yükseldikçe oluşan değişimdir. Enlemsel değişim ise kuzeyden güneye doğru alçalan enlem kuşaklarıdır. İkisi farklı ölçekte değerlendirilir.
- İnsan kaynaklı tahribi doğal saymak: Yangın kimi zaman doğal yangın olsa da sonuçta örtü tahribi her zaman insan katkısıyla hızlanır. Tarla açma ve yapılaşma ise tamamen insan kaynaklıdır; bunlar doğal süreç sayılmaz.
Özet
Bitki örtüsü, bulunduğu ortamın sıcaklık, nem, toprak, ışık, rüzgâr ve eğim koşullarının ortak sonucudur. Sıcak ve nemli ortamlar sık orman örtüsüne, serin ve nemli ortamlar çayıra, sıcak ve kurak ortamlar çöl örtüsüne, soğuk ve kurak ortamlar tundraya uygundur. Ormanlar iğne yapraklı, geniş yapraklı ve karışık olmak üzere üçe ayrılır. Yükselti arttıkça sıcaklık düştüğü için bir yamacın üzerinde dikey kuşaklaşma oluşur; kuzey yarımkürede bu sıralama alçak kesimden yükseğe doğru çayır, orman ve yeniden çayır biçimindedir. Toprağın derinliği ve nem tutma kapasitesi örtünün şekillenmesinde belirleyicidir. Doğal örtüyü insan faaliyetleri hızla bozabildiği için ölçüm ve sınıflandırma çalışmaları örtünün korunmasında zorunludur.
Bir dağ silsilesinin kuzeye bakan yamacında deniz seviyesinden 800 metre yüksekte geniş bir çayır, 1600 metreden sonra yoğun bir iğne yapraklı orman ve 2400 metrenin üzerinde yeniden seyrek çayır görülmektedir. Bölgenin yıllık yağışı 900 milimetredir ve ağaç sınırındaki en soğuk ayın ortalaması 2 derecedir. Bu gözlemlerden yola çıkarak yamacın ekleme yönünü, orman kuşağının bulunduğu rakım aralığını ve ormanın neden iğne yapraklı olduğunu açıklayınız. Sıcaklığın 2 derece artması durumunda ağaç sınırının yükselmesi gereken yüksekliği hesaplayınız ve bu hesabın hangi ölçüme dayandığını yazınız.
Ne Öğreneceğiz
Bitki örtüsünün dağılışını etkileyen sıcaklık, nem, toprak, ışık, rüzgâr ve eğim koşullarını tanıma; doğal örtü tiplerini ve orman çeşitlerini ayırt etme; dikey kuşaklaşma ile enlemsel değişimi açıklama ve doğal örtünün tahribini değerlendirme becerisi. Bu konuda ögrenme çıktıları:
- Bitki örtüsünün dağılışını etkileyen doğal faktörleri sıralar ve her birinin etkisini örnekler.
- Çayır, orman, çalılık, bozkır ve tundra gibi doğal örtü tiplerini ayırt edici özelliklerine göre tanır.
- İğne yapraklı, geniş yapraklı ve karışık ormanları karşılaştırır ve aralarındaki farkı açıklar.
- Dikey kuşaklaşma ile enlemsel bitki kuşaklaşmasını ayırt eder ve yamacın ekleme yönünün etkisini gösterir.
- Sıcaklık, nem ve toprak koşullarının örtü tipi üzerindeki etkisini somut senaryolarla yorumlar.
- Doğal bitki örtüsünün tahribi sonuçlarını açıklar ve koruma önlemlerini gerekçesiyle birlikte önerir.
Basit Örnek ve Günlük Yaşam
Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:
Soru: Bir alanda ağaç bulunmaması, ancak yıl boyu yeşil kalan otsu bitkilerle kaplanmış olması neyi gösterir?
- Ağaç bulunmadığı için alan orman değildir.
- Örtünün yeşil ve gür kalması suyun yeterli olduğunu gösterir.
- Bu ölçütler çayır örtüsüne işaret eder.
Sonuç/cevap: Çayır örtüsü
İleri Örnek
Daha ileri bir uygulama:
Soru: On yılda 252 kilometrekare azalan bir örtü alanının yıllık ortalaması kaç kilometrekaredir?
- Toplam kayıp yıl sayısına bölünür.
- İki yüz elli iki sayısı ona bölünür.
- Yirmi beş virgül iki değeri bulunur.
Sonuç/cevap: 25,2 km²
Karşılaştırma Tablosu
| Kavram | Açıklama |
|---|
| Bitki örtüsü bulunduğu ortamın sonucudur | Bitki örtüsü bulunduğu ortamın sonucudur; aynı iklim koşullarında farklı toprak ve eğim farklı örtü oluşturabilir. |
| Sıcaklık ve nem, örtü tipini belirleyen | Sıcaklık ve nem, örtü tipini belirleyen iki başlıca doğal faktördür; toprak yapısı ve eğim bu seçimi sınırlar. |
| İğne yapraklı ormanlar soğuk ve kuru, ge | İğne yapraklı ormanlar soğuk ve kuru, geniş yapraklı ormanlar sıcak ve nemli ortamlarda yayılır; karışık orman iki tipin sınırında gelişir. |
| Kuzey yarımkürede bir yamacın üzerinde ö | Kuzey yarımkürede bir yamacın üzerinde örtü, alçak kesimden yükseğe doğru çayır, orman ve yeniden çayır sıralamasını izler. |
| Maki, yazın yağış kesildiği için Akdeniz | Maki, yazın yağış kesildiği için Akdeniz kıyılarında gelişir; tundra ise toprak tabanının sürekli donduğu alanların örtüsüdür. |
| Doğal örtüyü tahrip eden yangın, tarla a | Doğal örtüyü tahrip eden yangın, tarla açma ve yapılaşma geri dönüşü çok uzun sürdüğü için örtü kendiliğinden onarılamaz. |
Kendini Dene
Soru: Bir yamacın aşağısında çayır, ortasında iğne yapraklı orman, üstünde yeniden çayır görülmektedir. Yamaç kuzeye baktığına göre a) bu sıralamayı açıklayınız, b) orman kuşağı hangi rakım aralığında kalır, c) bu alanda ağaç sınırının yükselmesi için sıcaklığın kaç derece artması gerektiğini hesaplayınız.
Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Yükseldikçe sıcaklığın azalmasına bağlı olarak örtü tipinin değiştiği ve bunun dikey kuşaklaşma olduğu yazılır (7 puan). Orman kuşağının 1600 metre ile 2400 metre arasında kaldığı bulunur (5 puan). Kıyıya yakın yamaçlarda ekleme yönünün daha serin olduğu ve çayır kuşağının bu yüzden daha yüksekte başladığı belirtilir (4 puan). Ağaç sınırı için yüz metre yükselmeye karşılık gelen sıcaklık artışının 0,65 derece olduğu yazılarak hesap yapılır (6 puan). Sonuçların bir araya getirilip yazılması (3 puan). Toplam 25 puan.
