Konu Anlatımı
Bu Konuda Neler Öğreneceğiz?
Harita, yeryüzünün bir düzlem üzerine küçültülmüş çizimidir. Bu küçültmeyi belirleyen sayı ölçektir ve haritanın en temel bilgisidir. Aynı yer, farklı ölçeklerle farklı ayrıntı düzeylerinde gösterilebilir; ölçeği doğru okumak, haritadan doğru bilgi çıkarmanın ön koşuludur.
Bu konuda iki tür bilgiyi birlikte kullanacağız. Ölçek, haritadaki bir uzunluğun gerçekte ne kadar olduğunu söyler. Eş yükselti eğrileri ise arazi biçimini okutur. Ayrıca haritanın coğrafi koordinat sistemi olan enlem ve boylam, saat farkı hesabına da girdiği için konunun sayısal yüzünü genişletir.
Ön Bilgi: Enlem, Boylam ve Saat Farkı
Enlem, ekvatorun paralel çizgilerine göre konumu; boylam ise başlangıç meridyenine göre konumu belirtir. Dünya bir günde kendi ekseni çevresinde dört dakikada bir derece döndüğü için, boylamlar arasında her 1 derece için dört dakikalık bir yerel saat farkı vardır.
Doğu boylamları güneşin daha erken doğduğu bölgeleri gösterir, bu yüzden doğuda yerel saat daha ileridedir. Batıda ise durum tersinedir. Saat farkı hesabında önce hangi noktanın doğuda olduğu belirlenir, sonra fark doğru yönde çıkarılır veya eklenir.
Temel Kurallar
Ölçek pay ve payda biçiminde yazılır. Ölçek 1/M biçimindedir; M değeri ne kadar büyükse harita o kadar küçük ölçeklidir.
Gerçek uzunluk = ölçek × harita uzunluğudur. Bu bağıntı çift yönlüdür; haritadan gerçeğe ve gerçekten haritaya dönüşüm aynı işlemle yapılır.
Alan hesabında ölçeğin karesi kullanılır. Uzunluk ölçeğinin karesi alan ölçeğini verir; paydanın karesi kullanılmaz.
Yerel saat farkı boylam farkından bulunur. Her boylam derecesi dört dakikaya karşılık gelir ve doğunun saati daha ileridir.
Eş yükselti eğrileri eş yükselti aralığıyla okunur. Aralık, ardışık iki eğri arasındaki yükseklik farkıdır ve haritada genellikle sabittir.
Kavram Karşılaştırma Tablosu
Aşağıdaki tablo, harita konusunda karıştırılan kavramları ayırt etmeyi hedefler. Hangi ölçütün sorulduğunu okumak doğru işlemi seçtirir.
| Kavram | Ne ifade eder | Dikkat edilecek nokta |
|---|
| Büyük ölçek | Paydası küçük olan ölçek | Ayrıntı çok, alan küçüktür |
| Küçük ölçek | Paydası büyük olan ölçek | Ayrıntı az, alan geniştir |
| Tematik harita | Tek bir konuya ait bilgileri gösteren harita | Genel amaçlı değildir |
| Eş yükselti eğrisi | Eş yükseklikteki noktaları birleştiren çizgi | Eğriler sıklaştıkça eğim büyür |
| Boylam farkı | İki meridyen arasındaki açı | Her derece dört dakikadır |
Adım Adım Çözüm
Adım 1 — Ölçeği yaz. Ölçek 1/M biçiminde yazılır. Verilen ölçekteki sayı M değeridir, ölçeğin kendisi değildir.
Adım 2 — Birimi eşitle. Harita uzunluğu ile gerçek uzunluk farklı birimlerdedir. Santimetre, metre ve kilometre arasında dönüşüm yapılır.
Adım 3 — İşlemi seç. Uzunlukta çarpma veya bölme, alanda ölçeğin karesi, saatte boylam farkının dörde bölünüp dakikaya çevrilmesi gerekir.
Adım 4 — Sonucu denetle. Küçük ölçekli bir haritada gerçek uzunluk haritadakinin çok daha büyüğü olmalıdır. Bu karşılaştırma bir hatanın varlığını hemen gösterir.
Sık Yapılan Hatalar
Ölçek sorularında hata genellikle birim çevriminden kaynaklanır. Aşağıdaki hatalara dikkat edilmelidir.
- Ölçeği payda yerine sayı olarak okumak: 1/250000 ölçekli haritada payda 250000'dir, ölçeğin kendisi 1/250000 biçimindedir. Paydayı doğrudan çarpan olarak kullanmak binlerce kat büyük hata verir.
- Alan hesabında paydanı çarpmak: Alan ölçeği, uzunluk ölçeğinin karesidir. Paydanın karesi kullanılır; paydanın kendisi kullanılırsa alan çok küçük çıkar.
- Birim dönüşümünü atlamak: Harita uzunluğu santimetre, gerçek uzunluk kilometre cinsinden verilirse arada yüz bin çarpanı vardır. Bu dönüşüm yapılmadan yapılan hesap binlerce kat hatalıdır.
- Doğu ve batı saat farkını ters yazmak: Doğu boylamlarında yerel saat daha ileridir. Bu nedenle doğunun saatinden batının saati çıkarılır.
- Büyük ve küçük ölçeği ters ayırmak: Paydası küçük olan harita büyük ölçeklidir ve daha çok ayrıntı gösterir. Büyük ölçekli harita araziyi daha büyük gösterir.
- Eş yükselti aralığını eğri sayısıyla çarpmamak: İki eğri arasındaki yükseklik farkı eş yükselti aralığıdır. Aralık ile eğri sayısı çarpılarak yükseklik farkı bulunur.
Özet
Ölçek hesabında önce birim eşitlenir, sonra alan için kare kullanılır. Haritanın ölçeği 1/M biçiminde yazılır ve paydasının büyüklüğü ölçeğin büyüklüğünü belirler. Küçük payda büyük ölçeği, büyük payda küçük ölçeği verir. Uzunluk hesabında gerçek uzunluk ölçek çarpımıyla bulunur ve birim dönüşümü şarttır. Eş yükselti eğrileri eş yükseklikteki noktaları birleştirir; eğriler sıklaştıkça eğim artar. Enlem ekvatora doğru, boylam başlangıç meridyenine doğru ölçülür. Her boylam derecesi dört dakikalık yerel saat farkına karşılık gelir ve doğunun saati daha ileridir. Haritalar kullanım amacına göre topografya, tematik, tarih, siyasi, ekonomik ve fiziki haritalar olarak sınıflandırılır.
Bir arşiv çalışmasında 1/250000 ölçekli bir topografya haritası bulunmuştur. Harita üzerinde bir köyün kare biçimli yerleşim alanının kenarı 2,5 santimetre ölçülmüştür. A) Bu köyün gerçek alanı kaç kilometrekaredir? B) Köyün en yakın kasabaya olan gerçek uzaklığı 12 kilometre ise bu uzaklık haritada kaç santimetre görünür? C) Bu köyün enlemi 38 derece, doğu komşusu köyün enlemi 38 derece 20 dakika boylam farkındadır; doğu köyün yerel saati köyün saat 11.00 iken kaçtır? D) Aynı bölge 1/1000000 ölçekli bir haritada çizilirse ayrıntı nasıl değişir? E) Haritada eş yükselti eğrileri 20 metre aralıklarla çizilmişse, eğrilerin sıklaştığı yamaçta eğim büyük mı küçük müdür, neden?
Ne Öğreneceğiz
Harita ve ölçek kavramlarını tanımlama; ölçek hesaplarını üç yönde ve alan hesabında doğru uygulama; harita türlerini ayırt etme, eş yükselti eğrilerini okuma, enlem boylam ve yerel saat farkı hesaplarını yapma becerisi. Bu konuda ögrenme çıktıları:
- Harita ölçeğini tanımlar ve büyük ölçek ile küçük ölçemi ayırt eder.
- Ölçeğin paydasını bulur, harita ile gerçek uzunluk arasında çift yönlü hesap yapar.
- Alan hesabında ölçeğin karesini doğru uygular.
- Harita türlerini kullanım amacına göre sınıflandırır.
- Eş yükselti eğrilerini okur ve aralıktan yükseklik hesaplar.
- Enlem boylam farkından yerel saat farkını hesaplar.
Basit Örnek ve Günlük Yaşam
Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:
Soru: Haritada 4 cm, gerçekte 20 km olan bir uzaklığın ölçeği kaçtır?
- Gerçek uzunluk santimetreye çevrilir ve iki milyon bulunur.
- Bu değer harita uzunluğuna bölünür ve beş yüz bin elde edilir.
- Ölçek bir payda olarak yazılır.
Sonuç/cevap: 1/500000
İleri Örnek
Daha ileri bir uygulama:
Soru: Gerçekte 9 km olan bir mesafe 1/300000 ölçekli haritada kaç cm görünür?
- Gerçek uzunluk santimetreye çevrilir ve dokuz yüz bin bulunur.
- Değer paydaya bölünür ve üç bulunur.
- Sonuç üç santimetre olur.
Sonuç/cevap: 3 cm
Kendini Dene
Soru: 1/250000 ölçekli bir topografya haritasında bir köyün kare biçimli alanının kenarı 2, 5 santimetre olarak ölçülmüştür. A) Köyün gerçek alanı kaç kilometrekaredir? B) Köyün en yakın kasabaya olan gerçek uzaklığı 12 kilometre ise haritada kaç santimetre görünür? C) Aynı bölge 1/1000000 ölçekli bir haritada çizilirse ayrıntı nasıl değişir? D) Bu karşılaştırmada kullanılan temel ilke nedir?
Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Alan hesabında ölçeğin karesi kullanılarak parselin gerçek alanı hesaplanır ve sonuç yazılır (6 puan). Gerçek uzaklık ölçeğin paydasına bölünerek harita uzunluğu bulunur (5 puan). Yeni ölçekte payda büyüdüğü için ayrıntının azalacağı ve alanın daha kısa uzunlukla gösterileceği yazılır (5 puan). Küçük ölçekli harita daha geniş alanı daha az ayrıntıyla gösterir yönündeki temel ilke belirtilir (4 puan). Toplam 20 puan.
