Konu Anlatımı
Bu Konuda Neler Öğreneceğiz?
Yeryüzünün üzerindeki her düzlük, her sırt, her çukur bir sürecin sonucudur. Malzeme ya yerinden koparılır ve aşağıya taşınır ya da taşınan malzeme düşürülüp yeniden yığılır. İşte bu iki temel hareketin izlerini sürdüğünüzde, karşınızdaki biçimin nasıl oluştuğunu, neden oluştuğunu ve ne kadar süredir oluştuğunu anlayabilirsiniz. Bu konu, size o izleri okumayı öğretir.
Öğrenilecek ikinci beceri karar verme becerisidir. Arazi bir haritada yalnızca bir şekil değil, aynı zamanda bir karar alanıdır. Düzlüğe kurulan bir köy ile dik yamacın ortasına kurulan bir köy arasındaki fark yalnızca çizgi değildir; tarım, ulaşım, su kaynağı ve heyelan riski bakımından çok büyük bir farktır. Yer şeklini tanımak, o araziyi doğru kullanmanın ilk adımıdır.
Ön Bilgi: Malzeme, Dayanıklılık ve Süre Kavramları
Yer şekillerini anlamanın üç temel koşulu vardır. Birincisi malzemenin direnci: sert bir tabaka yumuşak tabakadan yavaş aşınır, bu yüzden ikisi arasında dikkate değer bir fark oluşur. İkincisi aşındıran etkenin gücü ve sıklığıdır; aynı kayaç nemli ormanda hızla, kurak çölün tabanında yavaş ayrışır. Üçüncüsü süredir; arazi biçimi, aşındırma süresinin uzunluğunu gösteren bir çeşit saat gibidir.
Yön de ayrı bir bilgi taşır. Aşındırma her zaman yüksek alandan alçak alana doğru çalışır, birikim ise ters yönde. Bu tek kural bile çok sayıda soruyu çözer. Ayrıca katılaşma ya da tektonik yükselme yeni bir yüzey oluşturduğunda o yüzey genç, aşınmamış ve engebelidir; aksine çok eski yüzeyler yıllar içinde kendiliğinden düzleşir. Bir biçimin yanlış adlandırılması çoğu zaman bu üç koşuldan birinin gözden kaçırılmasından kaynaklanır.
Temel Kurallar
Sert tabaka kalır, yumuşak tabaka gider. Farklı dirençteki tabakalar aynı hızda aşınmaz. Bu fark, yamaçlarda basamakları, vadi tabanlarında düz kısımları ve dik başlı kayalık sırtları ortaya çıkarır. Arazi ne kadar düzse malzeme dirençleri o kadar benzerdir.
Aşındırma yüksekten alçağa, birikim alçaktan yükseğe çalışır. Bir vadinin dibinde biriken malzeme, o vadinin bir yerlerden aşındırıldığının kanıtıdır. Bu yön bilgisi kurulmadan yapılan her çıkarım ters döner ve biçim adı yanlış çıkar.
Aşındıran etkenin gücü biçimi belirler. Akarsu dar ve derin, buzül geniş ve düz tabanlı, dalga kıyıda yatay bantlar, rüzgâr ise hareketli kum yığınları oluşturur. Aynı etken aynı biçimi verir; farklı etken farklı biçim verdiği için aşındıran etkeni bilmek, biçimi tanımanın anahtarıdır.
Karbonatlı kayaçlar yüzeyi yer altından etkiler. Kireç taşını çözen sular boşluklar açar, tavanında sarkıt ve dikitler oluşturur, tabanında kaynaklar doğar. Bu biçimlerin hepsi aynı kimyasal olayın sonucudur ve kireç taşı bulunmayan yerde hiçbiri görülmez.
Yer şekli, insanın seçimlerini yönlendirir. Düşük eğimli taban ve düzlükler yerleşme ve tarım için tercih edilir; dik yamaçlar ulaşımı zorlaştırır, kıyı birikim bantları ise erozyona açıktır. Bu yüzden arazi okuması, araziyi kullanmayı da bilmektir.
Kavram Karşılaştırma Tablosu
Aşağıdaki tablo, aşındıran etkene göre oluşan biçimleri ayıran temel ölçütü gösterir. Sınavda iki terim birlikte verildiğinde hangi sütuna bakacağınız cevabı belirler.
| Aşındıran etken | Ayırt edici ölçüt | Oluşan biçim | Tipik örnek |
|---|
| Akarsu | Sert tabakayı yumuşaktan ayırır, dar tabanlı oyur | Vadi, kutu vadi, kanyon | Dar tabanlı, dik yamaçlı vadiler |
| Buzül | Tabanı düzleştirir, yamaçları dikleştirir | Dev kazan, tekne biçimli vadi | Geniş tabanlı dik duvarlı vadiler |
| Dalga ve gelgit | Kıyı çizgisini ileri geri oyar | Kıyı birikim şeridi, kıyı burnu | Denize doğru genişleyen kum bantları |
| Rüzgâr | Gevşek taneleri taşır, tabakayı süpürür | Kum sırtı, düzlükten oyulmuş boşluk | Göç eden kum yığınları |
| Yer altı suyu | Kireç taşını çözer, boşluk açar | Mağara düzeni, kıyı oyuğu | Tavanda sarkıt ve dikitler |
| İnsan | Kısa sürede, ölçülebilir biçimde değiştirir | Yol yarması, taş oyma, teras | Maden açma ve yol yarma çalışmaları |
Adım Adım Çözüm
Adım 1 — Ortamı ve malzemeyi tanı. Kayanın sertliği, tabakaların kalınlığı ve dizilimi, bitki örtüsünün varlığı incelenir. Kireç taşı varsa karbonatlı biçimler, gevşek kum varsa rüzgâr biçimleri beklenir.
Adım 2 — Baskın aşındırma biçimini seç. Ortama en uygun etken belirlenir. Aynı alanda birden çok etken çalışabilir, ancak bunlardan biri diğerlerinden belirgin biçimde baskındır ve o biçim arazide baskın görünür.
Adım 3 — Malzeme akışını yönden yöne izle. Kopan malzeme nereye taşındı, nerede durdu sorusuna cevap aranır. Vadi tabanında ince taneli malzeme bulunması, üst kesimlerden malzeme geldiğini gösterir.
Adım 4 — Biçimi adlandır ve denetle. Ortaya çıkan biçimin adı yazılır ve beklenen ölçütlerle karşılaştırılır. Taban geniş mi dar, yüzey düz mü dik, biçim yukarı mı aşağı doğru genişliyor soruları denetimdir.
Sık Yapılan Hatalar
Bu konuda puan kaybı, çoğu zaman kavramın kendisinde değil sürecin tersine kurulmasında yaşanır. Aşağıdaki hatalara dikkat edilmelidir.
- Aşındırma ile birikim yönünü ters almak: Aşındırma yüksek alandan alçak alana, biriktirme ise alçak alandan yüksek alana doğru gerçekleşir. Yön bilgisi yanlış kurulursa bütün çıkarım ters döner ve biçim yanlış adlandırılır.
- Dev kazanı dar vadi sanmak: Buzül vadi tabanını oyarak genişletir ve yamaçları dikleştirir. Bu yüzden buzul biçimi daima geniş ve düz tabanlıdır; dar ve derin vadi akarsu biçimidir.
- Plato ile peneplen karıştırmak: Plato, yüksek ve çevresi dik yamaclarla sınırlı bir eski aşınım yüzeyidir. Peneplen ise alçak, çok eski ve hafif engebeli düzlüktür. Yükseklik ve çevre farkı ikisini ayırır.
- Kumulu arazide rüzgârın yönünü yanlış seçmek: Kum sırtının sivri ucu, rüzgârın geldiği yönü gösterir; yumuşak ve yuvarlak yanı rüzgârın gittiği yönü gösterir. Bu ayrım kumulların göç yönünü bulmada kullanılır.
- Karstik biçimleri her ortamda aramak: Mağara, lüzbon ve doğal kuyu biçimleri yalnızca kireç taşı gibi karbonatlı kayaçlarda oluşur. Kayaç cinsini bilmeden bu biçimleri aramak en sık yapılan hatadır.
- İnsan yapıtını doğal yer şekli saymak: Yol yarması, taş oyma, teras ve maden boşluğu insan faaliyetinin ürünleridir; doğal aşınım biçimi listesine girmez. Ancak insanın da dış kuvvetler grubunda olduğu unutulmamalıdır.
Özet
Önce aşındıran etkeni sor, sonra biçimin adını yaz. Yer şekilleri, aşındırma ve birikim süreçlerinin izleridir. Aşındırma yüksek alandan alçak alana doğru çalışır ve sertleşen malzeme geride kalırken yumuşak malzeme geri çekilir; bu yüzden sert ve yumuşak tabakaların yan yana bulunduğu aralarda arazi engebelidir. Akarsu dar tabanlı ve derin vadi oyarken buzül geniş ve düz tabanlı bir kazan bırakır, dalga kıyıda yatay bantlar oluşturur, rüzgâr hareketli kum yığınları yayar, yer altı suyu ise kireç taşında mağara düzeni kurar. Birikim yönü ters çalışır: akarsu vadi ağzında yelpaze, denize döküldüğü yerde delta, dalga enerjisinin azaldığı kıyıda dar bir kum şeridi oluşturur. Bu biçimleri insan yaşamı da doğrudan etkiler; düşük eğimli tabanlar yerleşme ve tarım için uygundur, dik yamaçlar ulaşımı zorlaştırır ve erozyon riskini artırır.
Bir dağ yamacında tabakalar yan yana durmakta, yamacın bir bölümünde sert tabakanın dışarıda kalıp yumuşak tabakanın içeriye doğru çukurlaştığı görülmektedir. Aynı bölgenin aşağısında ise geniş ve düz bir yüzey, bu düzlüğün kenarında ise dik duvarlar yer almaktadır. Buna göre bu yamacın hangi vadi tipine benzediğini düşününüz ve bu vadinin hangi etkenle oluşmuş olabileceğini gerekçesiyle söyleyiniz. Geniş düzlüğün ve dik duvarların bir arada bulunması tek bir etkenle açıklanabilir mi? Düzlüğün düz kenarlı olması, orada hangi sürecin hâlâ devam ettiğini gösterir? Bu bölgede yol yapılması gerektiğinde eğim açısından en uygun hat nerede olur ve bu seçim neden düzlükten daha güvenlidir?
Ne Öğreneceğiz
Aşındırma biçimlerini tanıyarak aşınım ve birikimle oluşan yer şekillerini adlandırma, biçimlerini karşılaştırma ve yer şekillerinin insan yaşamı üzerindeki etkisini değerlendirme becerisi. Bu konuda ögrenme çıktıları:
- Sürtünme, aşındırma, çarpma ve çözeltme yoluyla gerçekleşen aşındırma biçimlerini tanır ve örneklerle ayırt eder.
- Akarsu, buzül, rüzgâr ve dalgaların oluşturduğu aşınım biçimlerini yerinde tanıyarak adlandırır ve gerekçelendirir.
- Vadi, kutu vadi, dev kazan, kanyon, plato, sırt, tekne biçimi gibi aşınım biçimlerini oluşum koşullarına göre sınıflandırır.
- Konik yığın, yelpaze, delta ve birikim gölü gibi birikim biçimlerini tanır ve birikim ile aşınım arasındaki bağı kurar.
- Deniz kıyılarında oluşan biçimlerin hangi kıyı hareketine bağlı olduğunu gelgit, dalga ve akıntı ayrımıyla açıklar.
- Yer şekillerinin yerleşme, ulaşım ve tarım üzerindeki etkisini örneklerle değerlendirir ve uygun olmayan durumları gerekçesiyle belirtir.
Basit Örnek ve Günlük Yaşam
Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:
Soru: Bir yamaçta üstte sert, altta yumuşak tabaka bulunduğunda arazi nasıl görünür?
- İki tabakanın direnci farklıdır, dolayısıyla aşınma hızı farklıdır.
- Sert tabaka yavaş aşınır ve yamacın dışında kalır, yumuşak tabaka hızla oyulur.
- Arazide basamaklı bir profil oluşur ve bu görünüme kutu vadi biçimi denir.
Sonuç/cevap: Basamaklı kutu vadi biçimi
İleri Örnek
Daha ileri bir uygulama:
Soru: Yerleşme neden çoğu zaman eğimi düşük taban ve düzlüklere kurulur?
- Düşük eğimde inşaat için düz arazi bulmak kolaylaşır ve maliyet düşer.
- Tabanda su birikintisi ve toprak taşınması gibi riskler daha azdır.
- Ayrıca verimli toprak birikimi ve düz tarım parselleri de tabanda yoğunlaşır.
Sonuç/cevap: Düşük eğimin inşaat, su ve tarım bakımından avantaj sağlaması
Kendini Dene
Soru: Bir yamacın 1, 2 kilometrelik ölçüm çizgisinde 60 metrelik yükselme ölçülmüştür. a) Bu yamacın eğim yüzdesini hesaplayınız. b) Eğim yüzde 5 olan başka bir yamaçta aynı yükselmeyi sağlamak için yatay kaç metre gidilmesi gerektiğini bulunuz. c) Bu iki yamaçtan hangisinde yapılaşma daha ekonomiktir ve gerekçenizi yazınız.
Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Altmış sayısı bin iki yüze bölünür ve oranın yüzde karşılığı yüzde 5 bulunur (6 puan). Yüzde 5 eğimde yatay uzunluk, yükselmenin yüzde 5 eşdeğerine bölünür ve 1200 metre değeri elde edilir (6 puan). Yüzde 5 eğimli yamaçta daha az yatay mesafe kat edildiği için yol ve temel maliyetinin daha düşük olduğu, özellikle kazı ve dolgu işleriyle zemin iyileştirmenin azaldığı belirtilir (5 puan). Sonuç cümlelerle yazılır (3 puan). Toplam 20 puan.
