Söz Dizimi: Yükleme Sahip Cümleler ve Cümle Çeşitleri nedir?

Bu konuda neler öğreneceksin?

• Cümlenin ögelerini yüklemden başlayarak bulabilir.
• Öznel-nesnel, edilgen ve öznesiz yükleme sahip cümleleri ayırt edebilir.
• Şart cümlesinin dört hâlini anlam farkıyla birlikte tanıyabilir.
• Bağlaç seçimini özne ve yüklem özdeşliğine göre yapabilir.
• Cümleleri yüklemine, yükleme, anlamına ve yapısına göre sınıflandırabilir.

Anahtar fikirler

• Özne ve yüklem zorunlu ögelerdir; nesne geçişli fiillerde bulunur.
• Ögeleri bulma sırası yüklemden başlar: kim? özneyi, neyi kimi? nesneyi verir.
• Edilgen yükleme sahip cümlede özne, nesne üzerinde tasarruf yapmaz.
• Öznesiz yükleme sahip cümlede özne vardır ama yüklemden önce gelmez.
• Şart cümlesi gerekirdi, gerekiyordu, gerekecek ve gerekir biçimlerinde dört hâl alır.
• Bağlaç seçiminde belirleyici olan iki cümlenin öznesi ve yüklemi arasındaki özdeşliktir.

Konunun özeti

Dolaylı tümleç bulunma, ayrılma, yönelme ve kaynaklık anlamlarını; zarf tümleci zaman, yer, yön, durum ve miktar anlamlarını taşır. Ögeleri bulma yöntemi yüklemi tespit etmekle başlar; kim? sorusu özneyi, neyi kimi? sorusu nesneyi verir. Yükleme sahip cümleler özneye göre üçe ayrılır: öznel-nesnel yükleme sahip cümlede özne tasarrufta bulunur (Öğrenciler ödevlerini yazdılar), edilgen yükleme sahip cümlede tasarruf yapmaz (Ödevler yazıldı), öznesiz yükleme sahip cümlede özne yüklemden önce gelmez (Annesine bir mektup yazılmış). Şart cümlesi dört hâlde görülür: gerekirdi, gerekiyordu, gerekecek, gerekir. Öznesi ve yüklemi aynı olan bağlaçlı cümleler ve, de, da, hem de, hem… hem, ya da, veya…

Sık yapılan hatalar

• Özne bulunmadan cümle kurulabileceğini düşünmek: Özne ve yüklem zorunlu ögelerdir; ikisi olmadan cümle kurulamaz.
• Öznesiz yükleme sahip cümlede özne olmadığını sanmak: Özne vardır, yalnızca yüklemden önce gelmez ve yüklemin içinde değildir.
• Nesneyi bulmadan önce özneyi sormak: Önce yüklem tespit edilir, sonra kim? ve neyi kimi? soruları sırayla sorulur.

İlgili konular

• Ses Bilgisi: Düzlük-Ünsüzlük Uyumu
• Morfoloji: Ad Çekimi ve Ekler
• Eylem Çekimi, Kip ve Çatı
• Anlam İlişkileri ve Anlam Sanatları
• Metin, Metin Yapısı ve Düşünceyi Geliştirme
• Yazım ve Noktalama İşaretleri