Anlam İlişkileri ve Anlam Sanatları

Konu Anlatımı

Bu konuda ne öğreneceğiz?

Bu konuda sözcüklerin anlam katmanlarını, anlam ilişkilerini ve anlam sanatlarını bir arada inceleyeceksiniz. Yan anlamın nasıl oluştuğunu, deyim ile atasözü ve özdeyiş arasındaki işlev farkını, sekiz başlıkta toplanan anlam ilişkilerini ve anlatımı güçlendiren anlam sanatlarını örneklerle tanıyacaksınız.

Gerçek, Mecaz ve Terim Anlam

Bir sözcük sözlükteki ilk anlamında kullanılıyorsa gerçek anlamdadır: sert kaya, uzun yol. Gerçek anlam bağlamdan bağımsız olarak anlaşılır ve insanın ilk aklına gelendir.

Sözcüğün gerçek anlamından uzaklaşarak başka bir anlam kazanmasına mecaz denir: ağır yük, keskin zekâ. Mecazı bulmanın yolu şudur: Sözcüğün yerine gerçek anlamını koyun. Cümle bozuluyorsa sözcük mecazdır. Bu deneme yoluyla yanıltıcı görünen cümleler bile kolayca ayırt edilir.

Bir bilim ya da dalın içinde özel anlam kazanan sözcükler ise terim anlamda kullanılır: özne, açı, enzim, portre. Eş anlamlı sözcükler yazılışları farklı, anlamları aynıdır: okul ve mektep, öğretmen ve muallim, değerli ve kıymetli. Zıt anlamlı sözcükler birbirinin karşıtıdır: sıcak ve soğuk, hızlı ve yavaş, geniş ve dar, kolay ve zor. Eş sesli sözcüklerde ise yazılış aynı, anlam farklıdır: yaz mevsim adı olarak ve yazmak eylemi olarak, ak su adı olarak ve ak rengi olarak, kök bitki organı olarak ve çarpan anlamında.

Yan Anlam: Zamanla Kazanılan Anlam

Yan anlam, sözcüğün zamanla başka bir anlam kazanmasıdır. Klasik örnek gün sözcüğüdür: gün batırmak ve güneş anlamlarını kazanmıştır. Yan anlamda değişen şey sözcüğün kendisi değil, sözcüğün taşıdığı anlamın tarihsel süreç içinde genişlemesidir.

Yan anlamı mecazdan ayıran temel ölçüt şudur: Mecaz bir cümlenin içinde o an oluşur; yan anlam ise dilin geçmişi içinde oluşmuş ve yerleşmiştir. Bu yüzden yan anlamlı kullanım bir dil bilgisinin kanıtıdır.

• Mecaz: anlam aktarımı cümlenin içinde oluşur.
• Yan anlam: anlam aktarımı dilin geçmişinde oluşmuştur.
• Klasik örnek: gün sözcüğü gün batırmak ve güneş anlamlarını kazanmıştır.
• Ortak ölçüt: her iki durumda da sözcüğün gerçek anlamıyla kullanılmadığı görülür.

Deyim, Atasözü ve Özdeyiş

Deyim kalıplaşmış bir söz öbeğidir: can kulağıyla dinlemek, el atmak. Deyimde sözcükler yerinden oynatılamaz ve değiştirilemez.

Atasözü öğüt veren tam bir cümledir: damlaya damlaya göl olur, sabır taşı eritir. Özdeyiş ise bir olay üzerinde bir yargı bildiren kalıplaşmış cümledir. Atasözü ile özdeyişi ayıran nokta açıktır: atasözü yol gösterir, özdeyiş yargıda bulunur.

Anlam İlişkileri

Cümle içinde anlam ilişkileri sekiz başlıkta incelenir. Eşitlik ve, ile, de, da, hem…hem bağlaçlarıyla kurulur. Karşıtlık ama, ancak, fakat, ya, oysa, halbuki ile sağlanır. Birliktelik hem…hem ve hem…de biçiminde görülür. Nedensellik çünkü, ya, onun için; sonuç öyle ki, bu yüzden, onun için ile kurulur. Amaç ki, diye; koşul eğer, ise ile bildirilir. Karşılaştırma ise gibi kadar ve -den çok ifadeleriyle sağlanır.

Anlam Sanatları

Anlatımı güçlendiren anlam sanatları sekiz başlıkta toplanır. Benzetmede bir varlık başka bir varlığa benzetilir. İstiarede bir sözcük benzetme yapılmadan başka anlamda kullanılır. Teşhiste insan dışı varlığa insan özelliği kazandırılır. Tezatta karşıt kavramlar yan yana getirilir. Mübalağada sıradan bir olay olduğundan çok büyük gösterilir. Tasvirde gözle görülebilen nesne ve durumlar ayrıntıyla anlatılır. Tenasüpte benzer sesli sözcükler peş peze yinelenir. Cinas (kinaye) da gerçek anlamıyla değil başka bir anlamla söylenir.

Mecaz-ı mürsel, benzetmede gibi ya da kadar bağlacı olmadan yapılan istiare biçimidir. Ayrıca bir sözcüğün gerçek, mecaz ya da yan anlamı sözcükten farklıdır; bağlam belirleyicidir.

Özgün örnek paragraf: Sabah sisinin kalkmasıyla çevre yavaş yavaş netleşti; uzaktaki çatılar, kırık direk ve ağaç gövdeleri birer birer yerini aldı. Kuşlar yüksek sesle cıvıldar, rüzgâr ağaçların arasından sertçe geçiyordu.

Özgün örnek paragraf: Soba alevi gibi kıpırdıyor, ocaktan yükselen buhar perdeleri yavaşça eritiyordu ve mutfakta her şey birbirinin gölgesindeydi.

Özgün örnek dize:

Özgün örnek dize: Sabah sessiz, gün boyu yorgun / Yapraklar konuşur, dallar dinler / Yıl yine döner.

Sık Yapılan Hatalar

Yanlış: Yan anlam ile mecazı aynı saymak.
Doğru: Mecaz cümle içinde oluşur; yan anlam zamanla kazanılır. gün batırmak yan anlam örneğidir.

Yanlış: Özdeyişin atasözüyle aynı olduğunu düşünmek.
Doğru: Atasözü yol gösterir, özdeyiş ise bir olay üzerinde yargıda bulunur.

Yanlış: Eş sesli sözcükte yazılışın farklı olduğunu söylemek.
Doğru: Eş seslilikte yazılış aynı, anlam farklıdır; eş anlamlılıkta ise yazılış farklı, anlam aynıdır.

Yanlış: Mecaz-ı mürseli benzetmeden ayırmamak.
Doğru: Mecaz-ı mürsel, benzetmede gibi ya da kadar bağlacı olmadan yapılan istiare biçimidir.

Yanlış: Anlam ilişkisini yalnızca bağlaç adına bakarak belirlemek.
Doğru: Nedensellik ile sonuç ilişkisinde onun için ifadesi iki başlıkta da yer alır; ayırt edici olan cümledeki işlevidir.

Özet

Sözcük gerçek anlamda, mecaz anlamda ya da terim anlamda kullanılabilir. Mecazı bulmanın yolu sözcüğün yerine gerçek anlamını koymaktır; cümle bozuluyorsa sözcük mecazdır. Eş anlamlı sözcüklerde yazılış farklı anlam aynı, eş sesli sözcüklerde yazılış aynı anlam farklıdır. Yan anlam, sözcüğün zamanla başka bir anlam kazanmasıdır ve gün sözcüğü bu olayın klasik örneğidir. Deyim kalıplaşmış söz öbeğidir; atasözü öğüt veren tam cümledir ve yol gösterir; özdeyiş ise bir olay üzerinde yargı bildirir. Anlam ilişkileri eşitlik, karşıtlık, birliktelik, nedensellik, sonuç, amaç, koşul ve karşılaştırma başlıklarında incelenir. Anlam sanatları benzetme, istiare, teşhis, tezat, mübalağa, tasvir, tenasüp ve cinas olmak üzere sekiz tanedir. Sözcüğün anlam katmanını belirleyen şey bağlamdır.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Mecaz, gerçek anlamdan uzaklaşan aktarılmış anlamdır ve bulma yöntemi vardır.
• Terim anlam bir bilim ya da dalına özgü anlamdır.
• Eş anlamlılıkta yazılış farklı, eş seslilikte yazılış aynıdır.
• Yan anlam sözcüğün zamanla kazandığı yeni anlamdır; gün sözcüğu örnektir.
• Deyim kalıplaşmış söz öbeğidir, atasözü öğüt veren tam cümledir.
• Atasözü yol gösterir, özdeyiş yargıda bulunur; bu ayrım özdeyişi tanımanın anahtarıdır.
• Anlam ilişkileri sekiz başlıkta toplanır ve karşılaştırma gibi kadar, -den çok ifadeleriyle kurulur.
• Anlam sanatları sekiz tanedir; mecaz-ı mürsel benzetmesiz yapılan istiare biçimidir.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Onun sesi tüm salonu doldurdu cümlesindeki doldurdu sözcüğünün anlamını bulunuz.

1. Adım 1: Sözcüğün gerçek anlamı bir kaba ya da yere sıvı aktarmaktır.
2. Adım 2: Bu gerçek anlam cümle yerine konur: Onun sesi tüm salonu bir yere aktardı.
3. Adım 3: Cümle bozulur, anlam değişmiştir.
4. Adım 4: Bu yüzden sözcük mecaz anlamdadır.

Sonuç/cevap: doldurdu sözcüğü mecaz anlamdadır; çünkü gerçek anlamı yerine konduğunda cümle anlamını yitirir.

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: «Sonbahar geldi.» ile «Bir mektup yazdım.» cümlelerindeki yaz sözcüğü hangi başlıkta incelenir?

1. Adım 1: İlk cümlede yaz bir mevsim adıdır.
2. Adım 2: İkinci cümlede yaz bir eylem adıdır.
3. Adım 3: İki kullanımın yazılışı aynı, anlamları farklıdır.
4. Adım 4: Bu durum eş seslilik özelliğidir.

Sonuç/cevap: Yaz sözcüğü eş sesli sözcüktür; çünkü yazılışı aynı, anlamları farklıdır.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Mecazı Bulma Yöntemi konusunun adımları:

1. Adım 1: Sözcüğün gerçek anlamı bir kaba ya da yere sıvı aktarmaktır.
2. Adım 2: Bu gerçek anlam cümle yerine konur: Onun sesi tüm salonu bir yere aktardı.
3. Adım 3: Cümle bozulur, anlam değişmiştir.
4. Adım 4: Bu yüzden sözcük mecaz anlamdadır.

Karşılaştırma Tablosu

Kendini Dene

Soru: Beş cümle yazıp her cümledeki bir sözcüğün mecaz olup olmadığını gerçek anlam denemesiyle gösteriniz.

Örnek cevap: Her cümlede bir sözcük seçerim. Sonra o sözcüğün yerine gerçek anlamını yazarım. Yazdığım cümle bozuluyorsa sözcük mecazdır, bozulmuyorsa gerçek anlamdadır. Örnek: Onun sesi salonu doldurdu. Gerçek anlamı yerine konunca cümle anlamını yitirir, dolayısıyla mecazdır. Puanlama anahtarı: beş cümle için de deneme yapılmış ve sonuç gerekçelendirilmişse tam puan.