Ses Bilgisi: Düzlük-Ünsüzlük Uyumu

Konu Anlatımı

Bu konuda ne öğreneceğiz?

Bu konuda Türkçe alfabesindeki ünlü ve ünsüzleri tanıyacak, düz ünlü ile yuvarlak ünlüyü ve sert ünsüz ile yumuşak ünsüzü ayırt edeceksiniz. Bir sözcüğün sonundaki ünsüze ve ünlüye bakarak eklenecek eki bulacak, ünsüz yumuşaması, ünsüz benzeşmesi ve ünsüz kaynaştırması olaylarını tanıyacak ve hece kurallarını uygulayarak sözcükleri hecelere ayıracaksınız.

Türkçe Alfabesindeki Ünlü ve Ünsüzler

Türkçe alfabesi 8 ünlü ve 21 ünsüz içerir; toplam harf sayısı 29dur. Ünlüler a, e, ı, i, o, ö, u, ü; ünsüzler ise b, c, ç, d, f, g, ğ, h, j, k, l, m, n, p, r, s, ş, t, v, y, z biçiminde sıralanır. Ünlüler hece içinde açık, kısa ya da uzun sesli olabilir. Ünsüzler ise heceyi kapatır ve bir ünsüzün yanına gelen ünlünün sertleşip yumuşaması düzlük-ünsüzlük uyumuyla ilgilidir.

Bu ayrımın pratikteki karşılığı şudur: Sözcüğün sonundaki ünsüze bakınca ekin sert mi yoksa yumuşak mı olacağını; sonundaki ünlüye bakınca ekin düz mü yoksa yuvarlak mı olacağını söyleyebilirsiniz. Yani sözcüğün son iki harfi ek seçiminde belirleyicidir.

Düz-Yuvarlak Ünlüler ve Sert-Yumuşak Ünsüzler

Ünlüler ikiye ayrılır. a, e, ı, i düz ünlülerdir; o, ö, u, ü yuvarlak ünlülerdir. Ünsüzler ise üçe ayrılır: sert ünsüzler ç, f, h, k, p, s, t; yumuşak ünsüzler b, c, d, g, ğ, v, z; ne sert ne yumuşak olan ünsüzler j, l, m, n, r, ş, y.

Düz ünlüler sert ünsüzlerle, yuvarlak ünlüler yumuşak ünsüzlerle uyum yapar. Bu uyumun örnekleri çok açıktır: kapı, tatlı, sıcak, çocuk, kitap sözcüklerinde ünlü düzdir ve hepsinin son ünsüzü serttir. buz, kuzu, doğru, oğuz, buğu sözcüklerinde ise ünlü yuvarlak, son ünsüz yumuşaktır.

Sözcüğün Son Ünsüzüne ve Son Ünlüsüne Bakma

Eki doğru bulmanın yolu iki ölçüte dayanır. Birincisi kökün son ünsüzüne bakmaktır: kök sert ünsüze bitiyorsa ek sert, yumuşak ya da yumuşamaya uygun ünsüze bitiyorsa ek yumuşak olur. İkincisi kökün son ünlüsüne bakmaktır: düz ünlüye bitiyorsa ek düz, yuvarlak ünlüye bitiyorsa ek yuvarlak olur.

• Kök düz ünlüye uyuyorsa ek düz ünlü taşır: kitaplarda, evde.
• Kök yuvarlak ünlüye uyuyorsa ek yuvarlak ünlü taşır: öğrende, gülde, yolda.
• Kök sert ünsüze bitiyorsa yönelme, bulunma ve ayrılma eki sert biçimde gelir: kitapta, çocuktan.
• Bu uyum yarın, şimdi, oyun, sabah, bugün gibi düzensiz sözcüklerde bozulur.

Ancak bu uyum her zaman bozulmaz. yarın, şimdi, oyun, sabah, bugün gibi düzensiz sözcüklerde uyum kuralı işlemez. Bu sözcüklerde kökün son ünsüzüne göre ek seçilmez; alışkanlıkla yazılan biçim kullanılır.

Ünsüz Olayları: Yumuşama, Benzeşme ve Kaynaştırma

Ses değeri, harfin yalnız kendisinden okunduğunda çıkardığı ses olarak tanımlanır. Hece değeri ise harfin hece içindeki konumuna göre aldığı değerdir. Bazı harflerin okunuşu bulunduğu yere göre değişir.

Ünsüzler arasında üç önemli olay görülür. Ünsüz yumuşaması, kök ünsüzün ek başındaki ünsüze uymasıdır: çocuk sözcüğü çocuğum, kitap sözcüğü kitabı, toprak sözcüğü toprağı biçimine gelir. Ünsüz benzeşmesi ise sözcüğün kendi içindeki komşu ünsüze uymasıdır; ağaç, oğlak, çığlık, sağlık, beğendik, yağmur, uğur, soğuk, boğaz ve ağız bu biçimde yazılır. Ünsüz kaynaştırması iki ünsüzün tek ünsüze inmesidir: kırk bu biçimde kaynaşmıştır, altı ve altın sözcükleri ağdı, ağdın biçimine dönüşmüştür.

Hece Kuralları ve Hece Biçimleri

Bir hece ünlüyle başlar ve ünsüzle biter. Heceyi belirleyen dört kural vardır. İlk olarak iki ünsüzden oluşan kümeli fiiller ayrılır: çık-mak, git-mek, gör-mek. İkinci olarak d ya da t harfinden önceki ünsüz önceki heceye bağlanır: ki-tap-ta-ki, mad-de, na-kit. Üçüncü olarak ünsüzle başlayan ek önceki heceye bağlanır: git-mek, gör-düm. Dördüncü olarak birleşmede ikinci sözcüğün baş ünsüzü ilk sözcüğın son ünsüzüne bağlanır: göz ile lük birleşince gö-zlük olur.

Hece biçimleri dörde ayrılır. Kapalı hece ünsüzle biter ve ünlüsü kısadır: sağ, kitap. Açık hece ünsüzle bitmez ve ünlüsü uzundur: göz, el. Kapalı-açık hece kapalı bir heceye açık bir hece eklenmesiyle oluşur: sıcak-tır, ağaç-ta. Kapalı-açık-açık hece ise kapalı bir heceden sonra iki açık hecenin gelmesidir: saç-lık-sa.

Özgün örnek paragraf: Sabahın erken saatlerinde kırların üstünden çöken sis, köyün yol boyunca uzanan taşlarını tek tek silmişti. Çocuklar çamurlu yolu adım adım çiğnerken köpekler de onları kovalıyordu. Kimi zaman bir çoban sesi, kimi zaman da uzaktan gelen bir çan sesi duyuluyordu.

Özgün örnek paragraf: Köyün çevresindeki tepeler sabah sisinin ardından yavaş yavaş görünür olmuş, vadideki ağaçların üstünden kuş sesleri yükselmişti.

Özgün örnek dize:

Özgün örnek dize: Damla damla çisilti çisilde / Sis kalkar yavaş yavaş / Yapraklar ıslanır.

Sık Yapılan Hatalar

Yanlış: Sözcüğün ilk harfine bakıp ek seçmek.
Doğru: Kökün son ünsüzüne ve son ünlüsüne bakmak gerekir.

Yanlış: Ünsüz sayısını 7 sanmak.
Doğru: Ünsüzler 21 tanedir; bunların yedisi sert, yedisi yumuşak, yedisi ne sert ne yumuşaktır.

Yanlış: Ünsüz benzeşmesini ünsüz yumuşamasıyla aynı saymak.
Doğru: Yumuşamada kök ünsüzü ek başındaki ünsüze uyar; benzeşmede sözcük kendi içindeki komşu ünsüze uyar.

Yanlış: Her sözcükte uyumu bozmadan aramak.
Doğru: yarın, şimdi, oyun, sabah, bugün gibi düzensiz sözcüklerde uyum kuralı işlemez.

Yanlış: Heceyi ünsüzle başlatmak.
Doğru: Her hece ünlüyle başlar ve ünsüzle biter.

Özet

Türkçe alfabesinde 8 ünlü, 21 ünsüz vardır. Düz ünlüler a, e, ı, i; yuvarlak ünlüler o, ö, u, ü'dür. Sert ünsüzler ç, f, h, k, p, s, t; yumuşak ünsüzler b, c, d, g, ğ, v, z; nötr ünsüzler j, l, m, n, r, ş, y'dir. Düz ünlü sert ünsüzle, yuvarlak ünlü yumuşak ünsüzle uyum yapar; yarın, şimdi, oyun, sabah, bugün bu uyumu bozan düzensiz sözcüklerdir. Ünsüz yumuşaması kök ünsüzünü ek başındaki ünsüze uydurur, ünsüz benzeşmesi sözcüğü kendi içindeki komşu ünsüze uydurur, ünsüz kaynaştırması ise iki ünsüzü tek ünsüze indirir. Hece ünlüyle başlar ünsüzle biter; dört kural heceyi belirler ve hece kapalı, açık, kapalı-açık ya da kapalı-açık-açık biçimde olabilir.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Türkçe alfabesinde 8 ünlü ve 21 ünsüz vardır; toplam harf sayısı 29'dur.
• Düz ünlüler sert ünsüzlerle, yuvarlak ünlüler yumuşak ünsüzlerle uyum yapar.
• yarın, şimdi, oyun, sabah ve bugün uyumun bozulduğu düzensiz sözcüklerdir.
• Ünsüz yumuşamasında kök ünsüzü, ek başındaki ünsüze uyar; çocuk çocuğu, kitap kitabı olur.
• Ünsüz benzeşmesi sözcüğün kendi içinde olur; ağaç, oğlak, çığlık, sağlık, yağmur örnektir.
• Ünsüz kaynaştırmada iki ünsüz tek ünsüze iner; kırk, ağdı, ağdın örnekleridir.
• Heceyi belirleyen kurallar; kümeli fiiller, d ve t, ünsüzle başlayan ek ve birleşme kuralıdır.
• Kapalı hece ünsüzle biter ve ünlüsü kısadır; açık hece ünsüzle bitmez ve ünlüsü uzundur.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: kitap sözcüğüne bulunma eki eklendiğinde doğru biçim nedir?

1. Adım 1: Kökü bul. kitap sözcüğünün kökü kitaptır.
2. Adım 2: Kökün son ünsüzü p harfidir; p sert ünsüzdür.
3. Adım 3: Kökün son ünlüsü a harfidir; a düz ünlüdür.
4. Adım 4: Sert ünsüze düz ünlülü bulunma eki gelir: kitapta.

Sonuç/cevap: Doğru biçim kitapta sözcüğüdür; çünkü p sert ünsüzü a da düz ünlüsü üzerine etki eder.

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: sıcak-tır ile göz sözcüklerinin hece biçimlerini karşılaştırınız.

1. Adım 1: sıcak-tır sözcüğünde ilk hece ünsüzle biter ve ünlüsü kısadır; kapalı hecedir.
2. Adım 2: İkinci hece ünsüzle bitmez; yani kapalı-açık biçim oluşur.
3. Adım 3: göz sözcüğü ünsüzle bitmez ve ünlüsü uzundur; açık hecedir.
4. Adım 4: Aradaki fark, hecenin ünsüzle bitip bitmemesidir.

Sonuç/cevap: sıcak-tır kapalı-açık, göz ise açık hece biçimidir; ayırt edici ölçüt ünsüzle bitme kuralıdır.

Karşılaştırma Tablosu

Kendini Dene

Soru: Kökün son ünsüzüne ve son ünlüsüne bakılarak eki nasıl seçtiğinizi adım adım anlatınız. Kendi seçtiğiniz dört sözcüğü de uygulama ile gösteriniz.

Örnek cevap: Önce sözcüğün kökünü bulurum. Sonra kökün son ünsüzüne bakarım: sert ünsüzse ek sert, yumuşak ya da yumuşamaya uygun ünsüzse ek yumuşak olur. Son adımda kökün son ünlüsüne bakarım: düz ünlüye uyuyorsa ek düz, yuvarlak ünlüye uyuyorsa ek yuvarlak olur. Bu iki ölçütü birleştirip eki yazarım. Örnek: kitapta, evde, öğrende, gülde. Puanlama anahtarı: adımların sırası doğru ve dört örnek doğru yazılmışsa tam puan, bir ölçüt eksikse yarı puan.