Ses Bilgisi: Düzlük-Ünsüzlük Uyumu nedir?

Bu konuda neler öğreneceksin?

• Ünlüleri düz ve yuvarlak, ünsüzleri sert, yumuşak ve nötr olarak sınıflandırarak sözcüklerdeki uyumu çözebilir.
• Kökün son ünsüzü ile son ünlüsüne bakarak eklenecek eki doğru biçimde belirleyebilir.
• Ünsüz yumuşaması, ünsüz benzeşmesi ve ünsüz kaynaştırması olaylarını örneklerle tanıyıp açıklayabilir.
• Heceyi belirleyen dört kuralı ve hece biçimlerini kullanarak sözcükleri hecelere ayırabilir.
• Türkçe alfabesinde 8 ünlü ve 21 ünsüz vardır kavramını öğrenir ve uygular.

Anahtar fikirler

• Türkçe alfabesinde 8 ünlü ve 21 ünsüz vardır; toplam harf sayısı 29'dur.
• Düz ünlüler sert ünsüzlerle, yuvarlak ünlüler yumuşak ünsüzlerle uyum yapar.
• yarın, şimdi, oyun, sabah ve bugün uyumun bozulduğu düzensiz sözcüklerdir.
• Ünsüz yumuşamasında kök ünsüzü, ek başındaki ünsüze uyar; çocuk çocuğu, kitap kitabı olur.
• Ünsüz benzeşmesi sözcüğün kendi içinde olur; ağaç, oğlak, çığlık, sağlık, yağmur örnektir.
• Ünsüz kaynaştırmada iki ünsüz tek ünsüze iner; kırk, ağdı, ağdın örnekleridir.

Konunun özeti

Düz ünlüler a, e, ı, i; yuvarlak ünlüler o, ö, u, ü'dür. Yedi sert ünsüz ç, f, h, k, p, s, t; yedi yumuşak ünsüz b, c, d, g, ğ, v, z; yedi nötr ünsüz j, l, m, n, r, ş, y biçiminde sıralanır. Düz ünlü sert ünsüzle, yuvarlak ünlü yumuşak ünsüzle uyum yapar. Eklenecek ek kökün son ünsüzüne ve son ünlüsüne bakılarak belirlenir; yalnızca yarın, şimdi, oyun, sabah ve bugün gibi düzensiz sözcükler bu uyumu bozar. Ünsüz yumuşaması kök ünsüzünü ek başındaki ünsüze, ünsüz benzeşmesi sözcüğü kendi içindeki komşu ünsüze uydurur; ünsüz kaynaştırması ise iki ünsüzü tek ünsüze indirir. Hece ünlüyle başlar, ünsüzle biter; kapalı, açık, kapalı-açık ve kapalı-açık-açık olmak üzere dört biçimde olabilir.

Sık yapılan hatalar

• İlk harfe bakıp ek seçmek: Eki belirleyen kökün son ünsüzü ve son ünlüsüdür; ilk harf hiçbir ölçüt değildir.
• Sert ünsüz sayısını 7 ile sınırlı sanmak: Ünsüzlerin tamamı 21 tanedir; yedisi sert, yedisi yumuşak, yedisi ne sert ne yumuşaktır.
• Ünsüz benzeşmesini ünsüz yumuşaması sanmak: Yumuşamada kök, ek başındaki ünsüze uyar; benzeşmede sözcük kendi içindeki komşu ünsüze uyar.

İlgili konular

• Söz Sanatları ve Metin Türleri
• Dinleme ve Konuşma Becerileri
• Okuma ve Yazma Becerileri
• Morfoloji: Ad Çekimi ve Ekler
• Eylem Çekimi, Kip ve Çatı
• Söz Dizimi: Yükleme Sahip Cümleler ve Cümle Çeşitleri