Yazım ve Noktalama İşaretleri

Konu Anlatımı

Bu konuda ne öğreneceğiz?

Bu konuda yazım ve noktalama kurallarını bütünüyle ele alacaksınız. Hangi sözcüklerin neden büyük harfle başladığını, kısaltmaların nokta alıp almayacağını, sayıların nasıl yazılacağını, eklerin ayrı mı bitişik mi yazılacağını ve her noktalama işaretinin hangi görevi yerine getirdiğini örnekleriyle öğreneceksiniz.

Büyük Harf Kullanımı

Büyük harf şu durumlarda zorunludur: cümle başı, özel adlar, eser adları ve kurum adları. Varlık ve kurum adlarındaki özel adlar her zaman büyük harfle başlar.

Sayı ile gösterilen yıl, ölçü ve yer adları da büyük harfle başlar: 1905, 30 metre, Türkiye. Bu kural, sayı ya da ölçü yazıyla da verilse geçerlidir.

Kısaltma ve Sayı Yazımı

Kısaltmalar nokta ile biter: çn. (çünkü), vb., örn., Dr., No. Uluslararası kısaltmalar ise noktasız yazılır: UNESCO, NATO.

Büyük sayılar rakamla, küçük sayılar yazıyla yazılır: yirmi kitap, 200 kişi, 3 milyon. Sayı ya da birimden sonra nokta konmaz; bunun yerine virgül ya da noktalı virgül kullanılır: 1500, 3,5. Sayfa numarası için ise nokta kullanılır: 15. sayfa.

Birleşik ve Ayrı Yazım

Birleşik yazılan sözcüklerden bazıları şunlardır: ilk yardım, küçük öğrenci, büyük harf, güzel yazı, soğuk hava, iyi niyet, açık oturum, ana yurt, el emeği, göz hastalığı, öğle yemeği, akşam yemeği, içecek su, yardımsever, güzergâh.

Ayrı yazılan sözcükler ise şunlardır: her şey, hiç kimse, hiçbir, herkes, biraz, birçok, birkaç, birlikte, kendi, öbür, hemen, pek çok, ise, hâlâ.

Ekin Ayrı ya da Bitişik Yazılışı

-de / -da eki, Acaba… ve mi sorularından sonra ayrı yazılır: Geldi mi? Okuyacak mısın? -ci / -cı eki ise ek yapışarak gelir: tuzcuk.

• -de / -da: Acaba… ve mi sorularından sonra ayrı yazılır: geldi mi.
• -ci / -cı: Ek yapışarak gelir, bitişik yazılır: tuzcuk.
• -cı, -cu, -cü, -çü: Sayı dörtten küçükse bitişik yazılır: üçgen, dörtgen.
• -ki: Yalnızca iki cümlecik arasında bağlaç görevindeyse ayrı yazılır: O kadar yorulmuş ki…
• -la / -le: Eklendiği sözcük oluşturduğu kümeye katılıyorsa bitişik yazılır: bakanlık, sağlık.

-cı, -cu, -cü, -çü ekleri sayı dörtten küçük olduğunda bitişik yazılır: üçgen, dörtgen. -ki eki yalnızca iki cümlecik arasında bağlaç olarak kullanılıyorsa ayrı yazılır: O kadar yorulmuş ki…, Seni görmek istiyorum ki…

-la / -le eki, eklendiği sözcük oluşturduğu kümeye katıldığında bitişik yazılır: bakanlık, topluluk, varlık, kimlik, acilik. Bu bitişiklik ünsüz yumuşamasıyla olur: sağlık, ağaçlık, çocukluk. -cı gibi ekler ad köklerinden çekim yapmaya çalışırsa da bitişik yazılır: vatansever, halkçı.

Noktalama İşaretleri

Virgül eş görevli öbekleri ayırır, sıralı cümlelerde iki yüklemli cümleler arasında kullanılır; hitaptan ve ki bağlacından sonra geldiğinde virgülle ayrılır. Nokta cümlenin sonunu belirtir. Üç nokta yarım bırakılan cümlede ve konuşma içi bölmelerde kullanılır.

Noktalı virgül cümle içinde birbirine bağlı iki cümlenin arasına konur. İki noktadan sonra örnek, açıklama ya da sıralama gelir. Tırnak alıntı, konuşma, özel anlam ve eser adı için kullanılır. Yüzde işareti sayıdan sonra bitişik yazılır: %25. Derece nokta ile gösterilir: 5. derece. Soru ve ünlem işaretleri cümlenin sonuna gelir.

Özgün örnek paragraf: Sabah erkenden çıktım; yolda üç kavşak geçtim. Güneş yüzüme vuruyor, kaldırımlar ısınmıştı. Biraz sonra çaycının önünde durdum ve bir bardak çay içtim.

Özgün örnek paragraf: Odaya girerken lambayı yaktım, perdeleri çektim; sonra pencereyi aralayıp bahçedeki ışıklara bir süre baktım.

Özgün örnek dize:

Özgün örnek dize: Sabah-ın saat yedi-de / Bir çiçek açtı göz-de / Yaza merhaba.

Sık Yapılan Hatalar

Yanlış: Ölçü ve yıl adlarını küçük harfle başlatmak.
Doğru: Sayı ile gösterilen yıl, ölçü ve yer adları büyük harfle başlar: 1905, 30 metre, Türkiye.

Yanlış: Uluslararası kısaltmaların sonuna nokta koymak.
Doğru: Kısaltmalar nokta ile biter: çn., vb., Dr.; uluslararası kısaltmalar ise noktasızdır: UNESCO, NATO.

Yanlış: Küçük sayıları rakamla yazmak.
Doğru: Büyük sayılar rakamla, küçük sayılar yazıyla yazılır: 200 kişi, 3 milyon, yirmi kitap.

Yanlış: «mi» sorusundan sonra eki bitişik yazmak.
Doğru: Acaba… ve mi sorularından sonra -de / -da eki ayrı yazılır: Geldi mi?

Yanlış: Dörtten küçük sayılardaki eki ayrı yazmak.
Doğru: -cı, -cu, -cü, -çü ekleri sayı dörtten küçük olduğunda bitişik yazılır: üçgen, dörtgen.

Özet

Büyük harf cümle başı, özel adlar, eser adları ve kurum adlarında zorunludur; sayı ile gösterilen yıl, ölçü ve yer adları da büyük harfle başlar. Kısaltmalar nokta ile biter: çn., vb., örn., Dr., No. Büyük sayılar rakamla, küçük sayılar yazıyla yazılır; sayı ya da birimden sonra nokta konmaz, virgül ya da noktalı virgül kullanılır; sayfa numarası için ise nokta kullanılır. Birleşik yazılan sözcükler ilk yardım, küçük öğrenci, büyük harf, soğuk hava, ana yurt, el emeği, öğle yemeği, akşam yemeği, içecek su, yardımsever, güzergâh gibi örneklerdir. Ayrı yazılanlar her şey, hiç kimse, hiçbir, herkes, biraz, birçok, birkaç, birlikte, kendi, öbür, hemen, pek çok, ise, hâlâ'dır. -de / -da eki Acaba… ve mi sorularından sonra ayrı, -ci / -cı eki bitişik yazılır. -cı, -cu, -cü, -çü ekleri dörtten küçük sayılarda bitişiktir: üçgen, dörtgen. -ki eki bağlaç görevindeyken ayrı yazılır. -la / -le eki kümeye katılan sözcüklerde bitişiktir: bakanlık, topluluk, sağlık. Noktalama işaretlerinden virgül eş görevli öbekleri ayırır, nokta cümlenin sonunu belirtir, üç nokta yarım bırakılan cümlede kullanılır, noktalı virgül cümle içindeki iki bağlı cümlenin arasına konur, iki noktadan sonra örnek, açıklama ya da sıralama gelir, tırnak alıntı ve özel anlam için kullanılır, yüzde sayıdan sonra bitişik, derece nokta ile gösterilir.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Varlık ve kurum adlarındaki özel adlar her zaman büyük harfle başlar.
• Yıl, ölçü ve yer adları sayı ile gösterilse de büyük harfle başlar.
• Kısaltmalar nokta ile biter, uluslararası kısaltmalar noktasızdır.
• Büyük sayılar rakamla, küçük sayılar yazıyla yazılır.
• Sayı ya da birimden sonra nokta konmaz; sayfa numarası ise nokta ile gösterilir.
• Acaba… ve mi sorularından sonra -de / -da eki ayrı yazılır.
• -cı, -cu, -cü, -çü ekleri dörtten küçük sayılarda bitişik yazılır.
• -ki eki bağlaç görevindeyken ayrı, -la / -le eki kümeye katılınca bitişik yazılır.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Aşağıdaki örneklerden büyük harf kuralına uyanı bulunuz.

1. Adım 1: Örneklerde sayı ile gösterilen yıl, ölçü ve yer adı aranır.
2. Adım 2: 1905 yılında ifadesinde yıl sayıyla gösterilmiş ve büyük harfle başlamıştır.
3. Adım 3: 30 metre ifadesinde ölçü büyük harfle başlamıştır.
4. Adım 4: Türkiye yer adı olarak büyük harfle başlamıştır.

Sonuç/cevap: 1905 yılında, 30 metre ve Türkiye örnekleri büyük harf kuralına uyar.

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: 15. sayfa ile 30 metre ifadelerindeki nokta kullanımını karşılaştırınız.

1. Adım 1: Sayfa numarası için nokta kullanılır: 15. sayfa.
2. Adım 2: Ölçü ifadesinde nokta kullanılmaz.
3. Adım 3: Ölçüde sayıdan sonra virgül ya da noktalı virgül kullanılır.
4. Adım 4: Ölçü ayrıca büyük harfle başlatılır.

Sonuç/cevap: Sayfa numarasında nokta kullanılır; ölçüde ise nokta konmaz, virgül ya da noktalı virgül kullanılır.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Büyük Harf Denetimi konusunun adımları:

1. Adım 1: Örneklerde sayı ile gösterilen yıl, ölçü ve yer adı aranır.
2. Adım 2: 1905 yılında ifadesinde yıl sayıyla gösterilmiş ve büyük harfle başlamıştır.
3. Adım 3: 30 metre ifadesinde ölçü büyük harfle başlamıştır.
4. Adım 4: Türkiye yer adı olarak büyük harfle başlamıştır.

Karşılaştırma Tablosu

Kendini Dene

Soru: Kendi yazdığınız dört cümlede büyük harf, kısaltma ve sayı yazım kurallarını uygulayarak örnekleyiniz.

Örnek cevap: Önce cümlelerin başındaki özel adları ve sayı ile gösterilen yıl, ölçü, yer adlarını büyük harfle yazarım. Sonra kısaltma kullanırsam nokta koyarım; uluslararası kısaltma kullanırsam nokta koymam. Küçük sayıları yazıyla, büyük sayıları rakamla yazarım. Sayıdan sonra virgül ya da noktalı virgül kullanır, sayfa numarasına ise nokta koyarım. Örnek: 1905 yılında Türkiye'de 200 kişi bir araya geldi. Puanlama anahtarı: üç kuralın da örneklerde doğru uygulanmış olmasıyla tam puan.