Aşınım ve Birikim Süreçlerinin Yeryüzü Şekillerinin Oluşumuna Etkisi nedir?

Bu konuda neler öğreneceksin?

• Aşındırma, erozyon ve birikim kavramlarını tanımlayıp sürtünmeyle ilişkilerini açıklayabilmek
• Akarsuların oluşturduğu vadi biçimlerini evrelerine göre karşılaştırabilmek
• Rüzgâr, buzul ve çözünmenin oluşturduğu yeryüzü şekillerini tanıyabilmek
• Alüvyon yelpazesi, moren, sığın, lagün ve delta gibi birikim yapılarını oluşum yerlerine göre ayırt edebilmek
• Aşınım hızını etkileyen doğal etkenleri sıralayabilmek

Anahtar fikirler

• Aşındırma kayayı bozan süreç, erozyon ise boşalan malzemenin uzaklaştırılmasıdır.
• Akarsu önce tabanı derine oyarak V biçimli, sonra yanal aşındırmayla U biçimli vadi oluşturur.
• Rüzgâr kuru ve açık arazilerde etkili olup sırtlardan sökerek kırgıbayır meydana getirir.
• Buzulun oyduğu yarım daire biçimli çanak sığın, önünde bıraktığı malzeme yığını morendir.
• Alüvyon yelpazesi dağ eteğinde eğimin azalmasıyla, delta ise suyun sığ denizde hız kaybetmesiyle oluşur.
• Yeryüzü şekillerinin çoğu, iç kuvvetlerin yükselttiği yapının dış kuvvetlerce yeniden işlenmesiyle gelişmiştir.

Konunun özeti

Akarsu önce V biçimli derin vadi oyar, olgunlaştıkça U biçimli geniş tabanlı vadiye dönüşür. Rüzgâr kırgıbayır, buzul sığın ve moren, karbonatlı kayalar ise karstik vadi, dolin ve mağara oluşturur. Birikimde dağ eteğinde alüvyon yelpazesi, vadi tabanında tüf konisi, kıyıda delta ve lagün oluşur. Peneplen, plato ve karstik plato gibi yapılar ise iç kuvvetlerin yükselttiği zeminlerin uzun süre aşınımıyla biçimlenmesidir.

Sık yapılan hatalar

• Aşındırma ile erozyonu aynı kavram saymak: Aşındırma hareket eden parçacıkların kayayı yerinde bozmasıdır, erozyon ise bu malzemenin yüzeyden uzaklaştırılmasıdır.
• Morenlerde yaş ilişkisini ters kurmak: Buzulun yüksekte bıraktığı moren daha eski, alçakta bıraktığı moren daha genç kabul edilir.
• Tüf konisi ile mantar kayasını aynı yapı saymak: Tüf konisi birikimle oluşan yumuşak yapıdır, mantar kayası ise rüzgârın sert kayada oymasıyla gelişir.

İlgili konular

• Dış Kuvvetler ve Yeryüzü Şekilleri
• Tektonik Süreçler
• İklim ve Kayaç Yapısının Aşınma ve Çözünme Süreçlerine Etkisi
• Yeryüzü Şekilleri ile İlgili Gözlem ve Saha Çalışması
• Yeryüzü Şekilleri ile Beşerî Faaliyetler Arasındaki Etkileşim
• Hidrosfer ve Su Döngüsü