Tektonik Süreçler nedir?

Bu konuda neler öğreneceksin?

• Tektonik süreçlerin ne anlama geldiğini ve iç kuvvetlerle ilişkisini açıklayabilmek
• Litosfer ile astenosfer arasındaki katmanlaşmayı ve levha kavramını tanımlayabilmek
• Ayrılma, yakınsama ve dönüşüm levha sınırlarının karakteristik yapılarını karşılaştırabilmek
• Türkiye'nin Alp ölmü, Kuzey Anadolu Fayı ve Anadolu Fayı gibi başlıca tektonik yapılarını açıklayabilmek
• Tektonik hareketlerin deprem, volkan ve dağ oluşumu ile ilişkisini örneklerle yorumlayabilmek

Anahtar fikirler

• Tektonik hareketler iç kuvvetler grubundadır; enerjilerini Dünya'nın içinden sağlarlar.
• Litosferin altındaki astenosfer plastik davrandığı için levhalar bu katman üzerinde kayabilir.
• Okyanus ortası sırtları yeni okyanus kabuğunun üretildiği yerlerdir ve genişleme hızı ölçülebilir.
• Yoğun okyanus kabuğu kıta kabuğunun altına girdiğinde okyanus hendeği ve volkanik yay gelişir.
• Dönüşüm sınırlarında kabuk üretilmez; bu sınırlarda depremler sığ ve yıkıcı olabilir.
• Türkiye üç ayrı levha sınırının etkisinde olduğu için deprem ve volkan tehlikesi yüksektir.

Konunun özeti

Bu enerji manto içinde konveksiyon akımları oluşturur, litosferi rijit levhalara böler ve levhalar astenosferin üzerinde kayar. Ayrılan levhalar arasına yeni okyanus kabuğu yükselir, yakınsan levhalardan yoğun olanı altına girerek okyanus hendekleri ve volkanik yaylar oluşturur, dönüşen levhalar ise yalnızca yanal öteleme yapar. Türkiye'de Alp ölmü kıta çarpışması, Kuzey Anadolu Fayı sağ yanal kayma, Anadolu Fayı sol yanal kayma, Ege çökmesi ise tektonik gerilme örneğidir. Bu hareketlerin sonucunda dağ, deprem ve volkan faaliyetleri gelişir.

Sık yapılan hatalar

• Ayrılma sınırı ile dönüşüm sınırının karıştırılması: Okyanus ortası sırtlarında levhalar uzaklaşır ve yeni kabuk yükselir; San Andreas gibi dönüşüm sınırlarında ise kabuk ne üretilir ne de yutulur.
• Astenosferin mantodan ayrı bir katman sanılması: Astenosfer manto üstü ile onun erimiş gömülü bölümlerini içeren, levhaların üzerinde kaydığı yumuşak manto kesimidir.
• Alışma ile dönüşümün aynı sayılması: Alışmada yoğun okyanus kabuğu diğerinin altına girer ve hendek oluşur; dönüşümde ise kabuk yatay olarak ötelenir.

İlgili konular

• İç Kuvvetler: Orojenez, Epirojenez, Volkanizma ve Depremler
• Kayaçlar ve Kayaç Döngüsü
• Dış Kuvvetler ve Yeryüzü Şekilleri
• İklim ve Kayaç Yapısının Aşınma ve Çözünme Süreçlerine Etkisi
• Aşınım ve Birikim Süreçlerinin Yeryüzü Şekillerinin Oluşumuna Etkisi
• Yeryüzü Şekilleri ile İlgili Gözlem ve Saha Çalışması