Dış Kuvvetler ve Yeryüzü Şekilleri nedir?

Bu konuda neler öğreneceksin?

• Dış kuvvetlerin yeryüzünü nasıl biçimlendirdiğini aşınma ve biriktirme bağlamında açıklar.
• Akarsuların aşındırma ve biriktirme şekillerini örnekleriyle tanır.
• Buzul, rüzgâr, deniz ve karst süreçlerinin oluşturduğu şekilleri karşılaştırır.
• Aşınma biçimlerini (çürüme, aşındırma, aşım) birbirinden ayırır.
• Beşeri faktörlerin yeryüzü şekilleri üzerindeki etkisini örneklerle değerlendirir.

Anahtar fikirler

• Dış kuvvetler hem aşındırır hem biriktirir; ikisi birlikte yeryüzünü yeniler.
• Aşım, akarsunun taşıdığı parçacıkların yatak üzerinde yuvarlanarak aşındırmasıdır.
• Alüvyon ovaları, akarsuların taşıdığı malzemeyi ağız kısımlarında biriktirmesiyle oluşur.
• Buzul şekilleri arasında sirk, U vadisi ve moren bulunur; akarsu vadileri V biçimindedir.
• Falez, balon ve plaj kıyı dalgalarının aşınma ve biriktirme ürünleriidir.
• Karstik şekiller kireçtaşının suda çözünmesiyle oluşur; yer altı suları boşluklarda toplanır.

Konunun özeti

Akarsular V vadi ve alüvyon ovaları, buzullar sirk ve U vadileri, rüzgâr kumul ve loess, deniz falez ve plaj, karst ise obruk ile mağara yapar. İnsanın teras ve baraj gibi faaliyetleri de bu doğal dengeyi etkiler.

Sık yapılan hatalar

• Çürüme ile aşımı karıştırmak: Çürüme hava olaylarının parçalamasıdır, aşım ise akarsunun taşıdığı parçacıkların yatağı taramasıdır.
• Vadi biçimlerini ters eşleştirmek: Akarsu vadisi genellikle V, buzul vadisi geniş ve U biçimindedir.
• Dış kuvvetlerin yalnızca aşındırıcı olduğunu sanmak: Dış kuvvetler aynı zamanda biriktiricidir; ova, delta ve kumul bunların eseridir.

İlgili konular

• Jeolojik Zamanlar
• İç Kuvvetler: Orojenez, Epirojenez, Volkanizma ve Depremler
• Kayaçlar ve Kayaç Döngüsü
• Tektonik Süreçler
• İklim ve Kayaç Yapısının Aşınma ve Çözünme Süreçlerine Etkisi
• Aşınım ve Birikim Süreçlerinin Yeryüzü Şekillerinin Oluşumuna Etkisi