İklim ve Kayaç Yapısının Aşınma ve Çözünme Süreçlerine Etkisi nedir?

Bu konuda neler öğreneceksin?

• Ayışma ile aşındırma kavramlarını birbirinden ayırt edebilmek
• İklim özelliklerinin hangi ayışma türünü baskılaştığını sıcak-nemli, soğuk ve sıcak-kurak iklimler için belirleyebilmek
• Fiziksel, kimyasal ve biyolojik ayışma örneklerini tanıyıp sınıflandırabilmek
• Kayaçların gözenekliliği, çatlaklılığı ve minerallerinin aşınıma direncini karşılaştırabilmek
• İklim ile kayaç özelliğinin birlikte belirlediği aşınım sonuçlarını somut örneklerle açıklayabilmek

Anahtar fikirler

• Sıcak ve nemli iklimde kimyasal çözünme, soğuk iklimde donma ve çözünme baskındır.
• Kireç taşı ve mermer karbonat içerdiği için asitli sularla çözünebilir, kum taşı ise çözünmez.
• Kum taşının kolay aşınması çözünürlükle değil, gözenekli ve gevşek dokusuyla ilgilidir.
• Bazalt gibi ince taneli kayalar donma ve çözünme sırasında düzgün sütunlar hâlinde kırılır.
• Sıcak ve nemli bölgelerde yüzeyde kırmızımsı laterit tabakası gelişmesi kimyasal ayışmanın göstergesidir.
• Aynı iklimde farklı kayaçlar farklı aşınım hızına sahip olduğu için yüzey şekli de farklılaşır.

Konunun özeti

İklim ayışma türünü belirler: sıcak-nemli bölgelerde kimyasal çözünme, soğuk bölgelerde donma ve çözünme, sıcak-kurak bölgelerde ise termal ayışma ve rüzgâr etkisi baskındır. Kayaç yapısı da hızı değiştirir; kireç taşı asitlerde çözünür ve karstik yapı oluşturur, mermer sert olmakla birlikte karbonat içerdiği için asitlere duyarlıdır, kum taşı çözünmez ama gözenekli olduğu için kolay aşınır, bazalt donma ve çözünme ile sütunlaşır, şist tabakaları boyunca kolayca ayrılır. Bu nedenle aynı iklimde farklı kayalardan oluşan arazilerde aşınım izleri farklılaşır.

Sık yapılan hatalar

• Ayışma ile aşındırmayı aynı kavram sanmak: Kayanın yerinde parçalanmasına ayışma, parçaların taşınmasına aşındırma, taşınanların yeniden yerleşmesine birikim denir.
• Soğuk iklimde kimyasal çözünmeyi baskın saymak: Düşük sıcaklık suyun kimyasal gücünü azaltır, bu nedenle soğuk iklimde baskın süreç donma ve çözünmedir.
• Kum taşının kolay aşındığını çözünürlükle açıklamak: Kuvars taneleri suda neredeyse hiç çözünmez; kolay aşınma gözenekli yapısı ve zayıf taneler arası bağdan kaynaklanır.

İlgili konular

• Kayaçlar ve Kayaç Döngüsü
• Dış Kuvvetler ve Yeryüzü Şekilleri
• Tektonik Süreçler
• Aşınım ve Birikim Süreçlerinin Yeryüzü Şekillerinin Oluşumuna Etkisi
• Yeryüzü Şekilleri ile İlgili Gözlem ve Saha Çalışması
• Yeryüzü Şekilleri ile Beşerî Faaliyetler Arasındaki Etkileşim