Aşınım ve Birikim Süreçlerinin Yeryüzü Şekillerinin Oluşumuna Etkisi

Konu Anlatımı

Bu derste ne öğreneceğiz?

Bu derste Aşınım ve Birikim Süreçlerinin Yeryüzü Şekillerinin Oluşumuna Etkisi konusunu yer ile insan ilişkisi üzerinden anlatacağız. Konumu okumak, o yerde nelerin olup bittiğini anlamanın ilk adımıdır.

Dersten sonra şunları yapabiliyor olmanız gerekiyor:

• Kazanım 1: Aşındırma, erozyon ve birikim kavramlarını tanımlayıp sürtünmeyle ilişkilerini açıklayabilmek
• Kazanım 2: Akarsuların oluşturduğu vadi biçimlerini evrelerine göre karşılaştırabilmek
• Kazanım 3: Rüzgâr, buzul ve çözünmenin oluşturduğu yeryüzü şekillerini tanıyabilmek
• Kazanım 4: Alüvyon yelpazesi, moren, sığın, lagün ve delta gibi birikim yapılarını oluşum yerlerine göre ayırt edebilmek
• Kazanım 5: Aşınım hızını etkileyen doğal etkenleri sıralayabilmek
• Kazanım 6: İç kuvvetlerin oluşturduğu yapı ile dış kuvvetlerin oluşturduğu şekilleri birlikte yorumlayabilmek

Ön bilgi: bundan önce gördüğümüz

Bu konunun dayandığı temel İklim ve Kayaç Yapısının Aşınma ve Çözünme Süreçlerine Etkisi başlığıdır. İklim ve Kayaç Yapısının Aşınma ve Çözünme Süreçlerine Etkisi konusunda kazanılan bilgiyi burada yeniden kullanacağız, bu yüzden o konudaki tanım ve çıkarımları hatırlamak işimizi kolaylaştırır.

• İklim ve Kayaç Yapısının Aşınma ve Çözünme Süreçlerine Etkisi — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.
• Tektonik Süreçler — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.

Sürtünme, Aşındırma ve Erozyon Kavramları

Aşındırma, hareket eden su, buz, dalga veya rüzgârın taşıdığı kum, çakıl gibi parçacıkların kaya yüzeyine çarpıp sürtünmesiyle kayayı parçalaması ve aşındırmasıdır. Bu sırada üretilen ince malzemeye aşınmış madde denir. Erozyon ise aşınmadan farklı olarak parçacıkların üstlerinde bulunduğu yüzeyin malzemeyle birlikte uzaklaştırılmasıdır. Kısacası aşındırma kayayı bozar, erozyon boşalan malzemeyi uzaklaştırır.

Bir bölgede aşınımın hızı; yağış miktarı, eğim, bitki örtüsünün varlığı, kayacın sertliği ve sıcaklık farkı gibi etkenlerle değişir. Yağış ve akarsu suyu arttıkça taşınan malzeme miktarı ve büyüklüğü artar, aşınım da güçlenir. Bitki örtüsü toprağı tuttuğu için örtüsü seyrek bölgelerde erozyon en hızlıdır.

Akarsuların Aşındırma Gücü ve Vadi Evreleri

Akarsu, taşıdığı malzemeyi önce sürtünme ve darbe yoluyla kayadan koparır, sonra kendi kanalı içinde aşağı taşır. Yatağındaki çakıl ve kumları çentikleyerek yatağı derinleştirir; yatak genişliği de aynı anda büyür. Bir vadinin biçimi akarsunun o vadiyi ne kadar uzun süre işletiğine bağlıdır.

Olgunlaşmış bir akarsu yan yana aşındırma yaparak arazisini genişletir; böylece yelpaze biçimli bir vadi tabanı oluşur. Aynı akarsu kollarının birleştiği noktada taban genişlemesi belirginleşir. Çok eski bölgelerde ise yeryüzü aşınımın etkisiyle neredeyse düz hâle gelir.

Rüzgârın, Buzulların ve Çözünmenin Oluşturduğu Şekiller

Rüzgâr kuru ve açık arazilerde etkilidir. Taneleri sürtürerek kayaların yüzeyinde oyuklar ve mantar biçimli yapılar oluşturur; sırtlardan malzeme sökerek kırgıbayırları meydana getirir. Sıcak ve kurak bölgelerde rüzgârların aşındırmasıyla ova tabanında düzensiz çukurlu bir zemin oluşur; bu zemine dev kula denir.

Buzullar, aşındırma gücü çok yüksek olan vadi şekillendiricilerdir. Yüksek dağlarda buzulların oyduğu yarım daire biçimli, yüksek duvarlı çanaklara sığın denir. Buzul hareket ettiği sırada kırılan kayaları sırtının önünde taşıyarak uçlarda bırakır; bu morenler yaşlı yüksek konumlu ya da genç alçak konumlu olmak üzere iki farklı iz bırakır.

Karbonatlı kayalarda ise çözünme sülük, mağara, dolin ve karstik vadi biçimli şekiller oluşturur. Yüksek yaylalarda şiddetle yıkılmış kayalıklar yükseltileri korurken aralarındaki zayıf tabakalar aşındırılır; geriye masif sırtlar ve derin yarıklar kalır. Bu biçim karstik plato olarak tanımlanır.

Birikim Süreçleri ve Oluşturdukları Yapılar

Taşınan malzeme enerjisini kaybettiği yerde birikim yapar. Akarsu bir dağ eteğinde eğimi kaybettiğinde huni biçiminde alüvyon yelpazesi oluşturur. Dağlardan gelen bir dere bir göl kenarına ya da bir mevsimlik göle dökülüyorsa koni biçiminde birikim yapar; bu yapıya tüf konisi adı verilir ve ince bölümü üstü kapalı bir baş, geniş bölümü gövde olarak gelişir.

Kıyılarda dalga aşındırması ile kum birikimi birbirine rakip süreçlerdir. Kum birikimi öncelik kazanırsa lagün, dalga aşındırması baskın olursa uçurum ve kıyı kesiti gelişir. Bu yüzden kıyı şekilleri, kıyının eğimine ve akarsıların denize ulaşma biçimine göre farklı görünümler alır.

İç ve Dış Kuvvetlerin Birlikte Etkisi

Yeryüzü şekilleri çoğu zaman tek bir kuvvetin ürünü değildir. İç kuvvetlerle kıvrılarak yükselen bir dağın üzerinden bir akarsu geçerse, su sert ana kayaya değil kırık kırık yamaçlara rastlar ve hızla vadi oymaya başlar. Zamanla tektonik kırıkların üzerinden geçen su yolu, bir geçit oluşturur. Çukur tabanlı plato ise tersine, önce düzlük hâlinde kalmış, sonra yanal aşındırma ile çevresindeki yüksek alanların çözülmesi sonucunda yükselti kazanmıştır.

Bu örnekler, yeryüzü şekillerinin değerlendirilmesinde tek bir sürecin yeterli olmadığını gösterir. Harita okurken hem kabuk hareketinin izlerini hem de su, buz ve rüzgârın bıraktığı biçimleri aramak gerekir. Doğru yorum, hem yapının hangi kuvvetle oluştuğunu hem de sonradan hangi kuvvetlerin onu değiştirdiğini birlikte göstermelidir.

Özet

Aşındırma, hareket eden parçacıkların kayaya sürtünmesi ve çarpmasıyla kayayı bozar; erozyon ise bu malzemenin yüzeyden uzaklaştırılmasıdır. Akarsular önce derine yararak V biçimli vadi oluşturur, sonra yanal aşındırmayla U biçimli geniş tabanlı vadilere dönüşür. Rüzgâr kırgıbayır, buzul sığın ve moren, karbonatlı kayaçlar ise karstik vadi, dolin ve mağara oluşturur. Birikim tarafında dağ eteğinde alüvyon yelpazesi, vadi tabanında tüf konisi, kıyıda delta ve lagün, buzulların önünde moren oluşur. Bu şekiller iç kuvvetlerin yükselttiği yapılar üzerinde dış kuvvetlerin işlediği izlerdir.

Sık Yapılan Hatalar

• Aşındırma ile erozyonun karıştırılması: Aşındırma kayayı yerinde bozar, erozyon ise oluşan malzemenin yüzeyden uzaklaştırılmasıdır.
• Morenin yükseklikle yaşlandırılması: Buzul morenleri yüksek konumdakiler daha eski, alçak konumdakiler daha genç kabul edilir.
• Tüf konisi ile mantar kayasının karıştırılması: Tüf konisi birikimle oluşur; mantar kayası ise rüzgârın sert kayaçlarda oymasıyla gelişir.
• Peneplen ile plato karıştırılması: Peneplen, uzun aşınım sonucu neredeyse düzleşmiş yüzeydir; plato ise yüksekte bulunan geniş düzlüktür.

Günlük hayattan bir uygulama

Konuyu pekiştirmek için günlük hayattan bir uygulamaya bakmak gerekir. Aşağıdaki görev, Aşınım ve Birikim Süreçlerinin Yeryüzü Şekillerinin Oluşumuna Etkisi bilgisini gerçek bir işin içinde kullandırmak için hazırlandı; çözerken hangi adımı nerede kullandığımızı not etmek faydalıdır.

Uygulama sorusu: Bir kıyı bölgesinde dalga aşındırması ile kum birikimi rekabet hâlindedir. Zaman içinde hangi yapıların oluşabileceğini açıklayınız.

Bu görev için 12 puan dağıtılmıştır; puanlama anahtarı, cevabın hangi adımlarla gösterilmesi gerektiğini ayrıntılı biçimde söyler. Puanlamada işlem sırasının ve sonuç cümlenin ayrı ayrı sayıldığına dikkat et.

Yararlı ipuçları

• Bir şeklin hangi kuvvetle oluştuğunu anlamak için önce malzemenin taşınıp taşınmadığını sor; taşınmıyorsa birikim, taşınıyorsa aşındırma söz konusudur.
• Vadinin hangi evrede olduğunu anlamak için taban genişliği ile yamaç eğimini birlikte değerlendir.
• Haritada yelpaze, moren, delta gibi yapıların geleneksel adlarıyla da bilinen yaygın karşılıklarını ayırt et.
• Hesap yaparken önce birimleri aynı hizaya getir; metre ile santimetre karıştırıldığında sonuç yüzlerce kat değişir.
• Yorum yaparken şekli oluşturan ve sonradan değiştiren süreçleri ayrı ayrı yaz; bu yaklaşım puan getirir.

Adım adım çözülmüş örnekler

İki örnek üzerinde çalışacağız. İlk örnek kuralın temel kullanımını, ikinci örnek ise kuralın zorlayıcı bir durumunu gösterir. Adımları kendin yazmayı dene; ikinci adımda nerede durduğunu görmek, sınavda zaman kazanır.

Uzun dönemli vadi aşınımının hesaplanması

Soru: Bir akarsu 50000 yılda vadi tabanını 300 metre aşağı oymuştur. Buna göre yıllık ortalama aşınım miktarı yaklaşık kaç santimetredir?

1. Toplam derinliği santimetreye çevir: 300 m, 30000 cm olarak yazılır.
2. Bu değeri geçen süre olan 50000 yıla böl.
3. 30000 cm değerinin 50000 yıla bölümü, 0,006 m değerine karşılık gelir.
4. 0,006 m değerini 100 ile çarparak santimetreye geç.

Cevap: Yıllık ortalama aşınım yaklaşık 0,6 santimetredir.

Bu örnekte adım sayısını not edin: kural her zaman aynı sayıda işlemle değil, kazanılması gereken bilgiye göre çözülür.

Tüf konisinin evrelerinin yorumlanması

Soru: Bir yamaçta üst kısımda sert bir tabaka, altında yumuşak bir tüf tabakası bulunmaktadır. Zamanla oluşan biçim nasıl yorumlanır?

1. Sert üst tabakanın yumuşak alt tabakayı koruduğunu ve şekli oluşturduğunu not et.
2. Alt tabakadaki tüfün rüzgâr ve yağış suyuyla daha hızlı aşındığını düşün.
3. Böylece gövde aşınırken sert baş göre yaparak korunur.
4. Zamanla baş düşer, geriye konik biçimli gövde kalır; bu bir tüf konisidir.

Cevap: Sert baş korunmuş, yumuşak gövde aşınmıştır; sonuç tüf konisidir.

Kavram karşılaştırma tablosu

Bu derste geçen terimler birbirine yakın durur ve sınavda karıştırılır. Aşağıdaki tabloda her terimin anlamı ve sık karıştırılan karşılığı yan yana verilmiştir.

Kural, formül ve ölçü tablosu

Aşağıdaki tablo bu konudaki kuralları tek bakışta toplar. Karar verirken önce bu tabloya bakmak, kuralı hatırlamakta işe yarar.

Sık Yapılan Hatalar

Bu konudaki tipik hataları gözden geçirmek, tekrar hata yapmayı en hızlı azaltan yoldur. Her hatanın gerekçesi yazılmıştır.

• Aşındırma ile erozyonu aynı kavram saymak: Aşındırma hareket eden parçacıkların kayayı yerinde bozmasıdır, erozyon ise bu malzemenin yüzeyden uzaklaştırılmasıdır.
• Morenlerde yaş ilişkisini ters kurmak: Buzulun yüksekte bıraktığı moren daha eski, alçakta bıraktığı moren daha genç kabul edilir.
• Tüf konisi ile mantar kayasını aynı yapı saymak: Tüf konisi birikimle oluşan yumuşak yapıdır, mantar kayası ise rüzgârın sert kayada oymasıyla gelişir.
• Peneplen ile plato arasındaki yükseklik farkını görmezden gelmek: Peneplen aşınım sonucu neredeyse düzleşmiş yüzeydir, plato ise yüksek bir düzlüktür.
• Yeryüzü şeklini tek bir kuvvetin ürünü saymak: Birçok yapı önce iç kuvvetle oluşmuş, sonra dış kuvvetlerin etkisiyle değişmiştir.

Bu dersten akılda kalması gerekenler

Kısaca: Aşındırma, hareket eden su, buz, dalga veya rüzgârın taşıdığı parçacıkların sürtünme ve darbe ile kayayı bozmasıdır; erozyon ise oluşan malzemenin yüzeyden uzaklaştırılmasıdır. Akarsu önce V biçimli derin vadi oyar, olgunlaştıkça U biçimli geniş tabanlı vadiye dönüşür. Rüzgâr kırgıbayır, buzul sığın ve moren, karbonatlı kayalar ise karstik vadi, dolin ve mağara oluşturur. Birikimde dağ eteğinde alüvyon yelpazesi, vadi tabanında tüf konisi, kıyıda delta ve lagün oluşur. Peneplen, plato ve karstik plato gibi yapılar…

Derste gördüğümüz ana fikirler şunlar:

• Aşındırma kayayı bozan süreç, erozyon ise boşalan malzemenin uzaklaştırılmasıdır.
• Akarsu önce tabanı derine oyarak V biçimli, sonra yanal aşındırmayla U biçimli vadi oluşturur.
• Rüzgâr kuru ve açık arazilerde etkili olup sırtlardan sökerek kırgıbayır meydana getirir.
• Buzulun oyduğu yarım daire biçimli çanak sığın, önünde bıraktığı malzeme yığını morendir.
• Alüvyon yelpazesi dağ eteğinde eğimin azalmasıyla, delta ise suyun sığ denizde hız kaybetmesiyle oluşur.
• Yeryüzü şekillerinin çoğu, iç kuvvetlerin yükselttiği yapının dış kuvvetlerce yeniden işlenmesiyle gelişmiştir.

Kontrol soruları

Kendi kendine dene: çözümü sen yaz, sonra anahtarla karşılaştır. Doğru yaptığın soruların altını çizmek, sınav öncesi hızlı tekrar sağlar.

1. Bir dağın tektonik kırıkları boyunca geçen bir akarsunun oluşturduğu yüksek duvarlı boğazın oluşumunda hangi açıklama doğrudur? (Şıklar: Yalnızca rüzgârın aşındırması yeterlidir · Yalnızca tektonik hareket yeterlidir · Yalnızca buzulların aşındırması yeterlidir · İç kuvvetin kırığı ile dış kuvvetin aşındırması birlikte etkilidir)
2. Bir kanyonda ya da derin bir vadi yamacında dik duvarların birbirine doğru ilerlediği dar geçit şekli nasıl adlandırılır? (Şıklar: Bozkır · Kol · Vantilatör · Uçurum)
3. Akarsu kanalında sürüklenen kum tanelerinin, yatak çeperini kazıması hangi süreci tanımlar? (Şıklar: Aşındırma · Depolama · Korozyon · Kondanse)

Cevap anahtarı: 1) İç kuvvetin kırığı ile dış kuvvetin aşındırması birlikte etkilidir — Boğazın oluşabilmesi için önce kırık boyunca zayıf bir yolun bulunması, sonra bu yolun suyla derinleştirilmesi gerekir. İç kuvvet kırığı ve kırık boyunca kırılmış kayayı hazırlar, akarsu aşındırması…

2) Uçurum — Aşınımın kayanın içine doğru derinleşmesiyle oluşan, tabanı çok dar ve duvarları dik çıkıntılara uçurum denir. Kanyon ve vadi deşifresi bu biçime örnektir. Kol, akarsu koludur; bozkır ve vantilatör t…

3) Aşındırma — Kanal tabanında sürüklenen taneler yatağın tabanına ve yanlarına sürtünerek onu kazır ve derinleştirir; bu çalışma aşındırma olarak adlandırılır. Depolama ise enerji kaybeden malzemenin yeniden yerin…

İlgili konular

Bu konuyu öğrenmek şu başlıkları da kolaylaştırır. Aynı üniteden ve sonraki üniteden ikişer konu seçtik:

• Yeryüzü Şekilleri ile İlgili Gözlem ve Saha Çalışması — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Yeryüzü Şekilleri ile Beşerî Faaliyetler Arasındaki Etkileşim — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Hidrosfer ve Su Döngüsü — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.
• Yer Altı ve Yer Üstü Suları — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.

Kaynak ve doğruluk notu

Bu konuda ölçü, birim ve kural iddiaları hesapla doğrulanmıştır. Aşınım ve Birikim Süreçlerinin Yeryüzü Şekillerinin Oluşumuna Etkisi için kullanılan her kural, konunun kendi örneklerinde gösterilerek verilmiştir; anlatım kendi ifadelerimizle yeniden düzenlenmiştir.

Ayrıca derste şu açık uçlu görevler yer alıyor; her biri puanlıdır ve kendi cevabını yazmanı ister:

• Bir kıyı bölgesinde dalga aşındırması ile kum birikimi rekabet hâlindedir. Zaman içinde hangi yapıların oluşabileceğini açıklayınız. (12 puan)
• İç kuvvetlerle oluşmuş bir yapının dış kuvvetlerce nasıl değiştirilebileceğine geçit ve plato örneğini kullanarak iki örnek yazınız. (12 puan)
• Verilen aşınım verilerini kullanarak bir vadinin hangi evrede olduğunu belirleyen bir değerlendirme yapınız. (12 puan)

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Bir dağlık bölgede akarsu, tektonik kırık hattını dik biçimde keserek yüksek duvarlı bir boğaz oluşturmuştur. Bu boğaz hangi iki sürecin birlikte çalışmasıyla açıklanır?

1. Dağın tektonik kırıklarla yükseldiğini ve kabuğun kırık doğrultusunda zayıf olduğunu kabul et.
2. Akarsunun yolunu dik bir yerde bu kırık boyunca sürdüğünü gözlemle.
3. Su, kırık noktasındaki gevşek kayanın hızla aşındırıp derinleştirdiğini düşün.
4. İç kuvvetin kırığı, dış kuvvetin oyması; birleşince geçit oluşur.

Sonuç/cevap: Tektonik kırık ile akarsu aşındırmasının birlikte etkisi geçidi oluşturmuştur.

Kendini Dene

<strong>Soru: </strong>Bir kıyı bölgesinde dalga aşındırması ile kum birikimi rekabet hâlindedir. Zaman içinde hangi yapıların oluşabileceğini açıklayınız.

<strong>Örnek cevap: </strong>Kum birikimi baskın olduğunda dalga hâlindeki kum kıyıda bariyer oluşturur, denizle bağlantısı dar bir boğazla sağlanan tuzlu su kümesi yani lagün gelişir. Dalga aşındırması baskın olduğunda ise kıyı geriye doğru aşınır, dik uçurumlar ve kanyon biçimli yarıntılar oluşur. Hangisinin baskın olacağı kıyının eğimine, dalga enerjisine ve akarsıların denize ulaşma biçimine bağlıdır. İki süreç birlikte çalıştığında kıyı şekilleri sürekli değişir.