Okuma ve Yazma Becerileri

Konu Anlatımı

Okuma Nedir, Amaç Nasıldır?

Okuma; yazılı metni algılama, anlama ve yorumlama becerisidir. Amaç belirlenmeden okumak zaman kaybıdır. Bir ansiklopediden bilgi ararken ayrıntı aranır, bir hikâyeden zevk alınırken ise akış önemlidir. Bu yüzden okumaya başlamadan «ne için okuyorum?» sorusu sorulmalıdır.

Okuma türleri de amaca göre değişir. Sesli okuma doğru telaffuz ve akıcılık için, sessiz okuma hızlı ve derin anlama için kullanılır. Ders çalışırken sesli okuma, sınav metinlerinde ise sessiz ve odaklı okuma tercih edilir.

Okuma Stratejileri

Etkin okuyucu birtakım stratejiler kullanır. Ön okuma ile başlık, alt başlık ve görseller taranarak metnin tahmin edilmesi sağlanır. Anahtar sözcük yakalama ile konuyu belirleyen sözcükler fark edilir. Kendine soru sorma ile okunan sürekli sorgulanır. Son olarak özetleme ile metnin özü kendi cümleleriyle yazılarak anlam kontrol edilir.

• Ön okuma: başlığı ve ilk cümleyi okuyup metni tahmin etmek.
• Anahtar sözcük: konuyu ve kavramları taşıyan sözcükleri işaretlemek.
• Soru sorma: «Yazar neyi savunuyor?» sorusuyla okumayı derinleştirmek.
• Özetleme: metni kendi cümleleriyle iki-üç cümlelik hâle getirmek.

Okuduğunu Anlama ve Özetleme

Okuduğunu anlama iki temel düzeyde ölçülür. Açık anlam metinde doğrudan yazandır ve kolayca bulunur. Kapalı (örtük) anlam ise ipuçlarından çıkarılır; okuyucunun bağlantı kurması gerekir. Sınav soruları bu iki düzeyi birlikte ölçer.

Yazma Sürecinin Basamakları

Yazma tesadüfen değil, basamaklar hâlinde yapılır. Planlama aşamasında amaç, okuyucu ve konu belirlenir; ana fikir ve yardımcı fikirler listelenir. Yazma aşamasında cümleler kurulup giriş-gelişme-sonuç iskeleti doldurulur. En sonda denetleme yapılır: anlam tutarlılığı, yazım kuralları, noktalama ve gereksiz tekrarlar gözden geçirilir.

Planlama yapmadan yazılan yazılar genellikle dağınık olur; çünkü konu etrafında toplanma sağlanamaz. Denetleme atlanırsa ise doğru bilgi bile yazım hatası yüzünden yanlış anlaşılabilir. Bu yüzden «önce planla, sonra yaz, en son denetle» kuralı bütün yazma görevlerinde geçerlidir.

Okuma ile Yazmanın Bağı

Okumak, yazmanın kaynağıdır; düzenli okuma yapan bir öğrenci yeni sözcükler, kalıplar ve anlatım düzenleri kazanır. Sözcük hazinesi genişleyen bir öğrenci daha doğru ve akıcı yazar. Tersi de doğrudur: sık yazı yazan kişi okumada daha dikkatli olur. Bu iki beceri birbirini besleyen bir döngüdür.

Sınavlarda bu konu; okuma stratejisinin amaca uygunluğunun, anlama düzeylerinin, özet çıkarma kuralının ve yazma basamaklarının sırasıyla sorulur. «Önce planla, sonra yaz, en son denetle» ve «özet kendi cümleleriyle yazılır» kalıpları sıkça kullanılır.

Ne Öğreneceğiz

Okuma amacını belirlemeyi, özet çıkarmayı ve yazı yazma basamaklarını uygulamalı öğretir. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Okuma amacını belirler ve buna uygun okuma biçimi seçer.
• Okuduğu metinden ana fikir ve önemli ayrıntıları çıkarır.
• Okuduğunu kendi cümleleriyle özetler.
• Yazma basamaklarını (planlama, yazma, denetleme) sırasıyla uygular.
• Yazım ve noktalama kurallarını yazısında denetler.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Okumaya başlarken önce amaç belirlenir; amaç okuma biçimini belirler.
• Ön okuma, başlık ve ilk cümleleri tarayarak metni tahmin etmektir.
• Açık anlam metinde yazan, kapalı anlam ise ipuçlarından çıkarılan anlamdır.
• Özet kendi cümleleriyle yazılır, cümleler kopyalanarak değil.
• Yazmanın ilk adımı planlama, son adımı denetlemedir.
• Düzenli okuma, sözcük hazinesini genişletir ve yazmayı akıcılaştırır.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Sınavda beş dakikada uzun bir metnin ana fikri bulunacaktır. Hangi okuma biçimi uygundur?

1. Adım 1: Amaç yalnızca ana fikri bulmaktır.
2. Adım 2: Ayrıntı okuması süre kaybettirir.
3. Adım 3: Odaklı ve sessiz okuma ile ilk ve son cümle taranır.

Sonuç/cevap: Sessiz ve odaklı okuma; ön okuma ile ilk ve son cümle taranır.

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: «Plan yapmadan yazmak yazma sürecinin ilk adımıdır» ifadesini değerlendiriniz.

1. Adım 1: Yazma sürecinin ilk adımı planlamadır.
2. Adım 2: Plansız yazım dağınık metin üretir.
3. Adım 3: Bu yüzden ifade yanlıştır.

Sonuç/cevap: İfade yanlıştır; yazmanın ilk adımı planlamadır.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Amaca Göre Biçim Seçme konusunun adımları:

1. Adım 1: Amaç yalnızca ana fikri bulmaktır.
2. Adım 2: Ayrıntı okuması süre kaybettirir.
3. Adım 3: Odaklı ve sessiz okuma ile ilk ve son cümle taranır.

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

Okuma amacını belirlememek: Amaçsız okumada bilgi belleğe alınmaz, okuma boşa zaman harcar.

Özeti cümleleri kopyalayarak çıkarmak: Özet kendi cümleleriyle yazılır; kopyalama anlama kanıtı değildir.

Yazmaya doğrudan başlamak: Plansız yazıda konu etrafında toplanma sağlanamaz.

Denetlemeyi atlamak: Yazım ve noktalama hataları doğru bilgiyi bile yanlış gösterir.

Kapalı anlam sorularında tek cümleye bakmak: Kapalı anlam ipuçlarının birleştirilmesiyle bulunur.

Kendini Dene

Soru: Bir metni özetlemek için izleyeceğiniz adımları sırasıyla yazınız. Hangi stratejileri kullanacağınızı ve özetin neden kendi cümlelerinizle yazılması gerektiğini açıklayınız.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Metnin bütününün okunmasının ilk adım olarak yazılması 2 puan; amaç ve anahtar sözcük belirlemenin yazılması 3 puan; açık ve kapalı anlamanın ayrıştırılmasının yazılması 3 puan; özetin kendi cümleleriyle yazılacağının yazılması 3 puan; ayrıntıların elenmesi kuralının yazılması 2 puan; son kontrolün (eksikleri tamamlama) yazılması 1 puan; düzen 1 puan. Toplam 15 puan.