Deyim, Atasözü ve Özdeyiş nedir?

Bu konuda neler öğreneceksin?

• Deyimin en az iki sözcükten oluşan kalıplaşmış söz öbeği olduğunu tanıyıp atasözünden ayırt edebilir.
• Atasözlerinin genel bir kuralı, öğüdü tam cümle hâlinde bildirdiğini ve yol gösterdiğini açıklayabilir.
• Atasösü ile özdeyişi yapılarına ve yargı türlerine göre ayırt edebilir.
• Özgün bir metinde kalıplaşmış yapıları bulup anlamlarını gerekçesiyle açıklayabilir.
• Deyim, en az iki sözcükten oluşan, kalıplaşmış ve çoğu kez mecazlı anlam taşıyan bir söz öbeğidir; can kulağıyla dinlemek, dört gözle beklemek, el atmak ve göz yumdurmak deyim örnekleridir kavramını öğrenir ve uygular.

Anahtar fikirler

• Deyim kalıplaşmış bir söz öbeğidir ve cümle içinde yer alır.
• Atasözü tam cümle hâlinde olduğu için tek başına bir yargı bildirebilir.
• Deyim ile atasözünü ayıran temel ölçüt yapıdır: söz öbeği mi tam cümle mi olduğudur.
• Atasözü yol gösterir; deyim ise bir durumu anlatır.
• Özdeyiş tam cümle biçimindedir ama atasözünden farklı olarak yargıda bulunur, yol göstermez.
• Kalıplaşmış ifadelerin yazılışı sabittir ve anlamları bütün olarak taşır.

Konunun özeti

Atasözü ise genel bir kuralı, öğüdü anlatan tam cümle hâlindeki kalıplaşmış ifadedir ve yol gösterir; damlaya damlaya göl olur, sabır taşı eritir ve eline ağır batmaz örneklerdir. Özdeyiş ise bir olay üzerinde yargı bildiren tam cümledir; atasözü yol gösterdiği için özdeyişten ayrılır. İkisini ayıran temel ölçüt yapıdır: deyim söz öbeğiyken atasözü tam cümledir.

Sık yapılan hatalar

• Deyim ile atasözünü aynı saymak: Deyim en az iki sözcükten oluşan söz öbeğidir; atasözü genel bir kuralı, öğüdü tam cümle hâlinde bildirir.
• Deyimi sözcüklerine ayırarak çözmeye çalışmak: Kalıplaşmış yapılar bütün olarak anlam taşır; sözcükler tek tek anlamlandırıldığında sonuç bulunamaz.
• Atasözünün mecaz olduğunu varsaymak: Mecazlılık deyimler için geçerlidir; atasözü yol gösteren tam cümledir.

İlgili konular

• Ses ve Harf Bilgisi: Ünsüz Olayları ve Anlam
• Hece ve Yapıya Göre Sözcükler
• Zıt Anlam, Eş Anlam ve Bağlam
• Cümlenin Ögeleri ve Cümle Çeşitleri
• Sıfat, Fiil, Zarf ve Bağlaç
• Anlatım Bozuklukları ve Düzeltme