Cümlenin Ögeleri ve Cümle Çeşitleri

Konu Anlatımı

Bu konuda ne öğreneceğiz?

Bu konuda cümleyi oluşturan anlam katmanlarına verilen öge adını öğrenecek, her ögenin cümlede bir görevi olduğunu göreceksiniz. Özne ve yüklemin her cümlede mutlaka bulunduğunu, nesnenin ise yalnızca geçişli yüklemlerde bulunduğunu öğreneceksiniz. Ayrıca dolaylı tümleç ile zarf tümlecinin ne bildirdiğini ayırt edecek, cümleleri yüklemine, yükleme, anlamına ve yapısına göre sınıflandıracak ve son olarak bir cümlenin ögelerini bulma yöntemini uygulayacaksınız.

Öge Nedir?

Cümleyi oluşturan, anlam katmanlarının her birine öge denir. Her ögenin cümlede bir görevi vardır. Ögeler birbirine bağlandığında anlam bütünlüğü kazanır ve ortaya cümle çıkar.

Ögeler ve Görevleri

Bu tabloda iki öge özellikle öne çıkar. Özne ve yüklem her cümlede mutlaka vardır. Nesne ise yüklem geçişli ise zorunludur. «Uyuyordu.» cümlesinde nesne yoktur; çünkü yüklem geçişsizdir. «Kitap okudu.» cümlesinde ise nesne vardır; çünkü yüklem geçişlidir.

Bir başka ayrım da şudur: nesne yalnızca geçişli fiillerin tümleci olabilir, dolaylı tümleç ise tüm fiillerin tümleci olabilir. Bu yüzden evden çıkan bir kişinin hem dolaylı tümleci vardır hem de başka bir tümleci olabilir.

Cümlenin Ögelerini Bulma Yöntemi

Bir cümlenin ögelerini bulmak için dört adım izlenir:

• Adım 1: Yüklem bulunur. Yüklem, çatı, zaman ve kişi ekli bir fiilden ya da isim-fiil öbeğinden oluşur.
• Adım 2: Yükleme kim? sorusu sorulur; cevap öznedir.
• Adım 3: Yükleme neyi ya da kimi? sorusu sorulur; cevap nesnedir.
• Adım 4: Geriye kalan sözcüklere nerede, nereden, nereye, ne zaman, nasıl soruları sorulur; cevap dolaylı tümleç ya da zarf tümlecidir.

Cümle Çeşitleri

Cümleler dört ölçüte göre sınıflandırılır. Yüklemine göre üçe ayrılır: yalnız yüklemi olan cümle durak cümlesi, yüklemi ve öznesi olan cümle özen bağlı yüklem cümlesi, yüklemi, öznesi ve nesnesi olan cümle ise geçişli cümledir. Yükleme göre cümleler fiil cümlesi ve isim cümlesi olarak ikiye ayrılır. Anlamına göre olumlu, olumsuz, soru, ünlem ve emir cümleleri vardır. Yapısına göre ise dört tür bulunur.

• Basit cümle: Tek yüklemi vardır.
• Birleşik cümle: Yan cümleciklerden biri yüklemdeki eylemin öznesi ya da yüklemidir. «Gelen kişi bizim komşumuzdu.»
• Sıralı cümle: Özneye ve yüklemde aynıdır; virgülle ayrılır.
• Bağlı cümle: Özneye ya da yüklemde farklılık vardır; bağlaçla bağlanır.

Basit Örnek

«Çocuklar bahçede oynuyor.» cümlesinde önce yüklem bulunur: oynuyor. Yükleme kim diye sorulur; cevap çocuklar olur, bu öznedir. Yükleme neyi diye sorulur; cevap bulunamaz, çünkü yüklem geçişsizdir, dolayısıyla nesne yoktur. Geriye kalan bahçede sözcüğü nerede sorusuna cevap verdiği için zarf tümlecidir. Cümle yüklemine göre özneye bağlı yüklem, anlamına göre olumlu, yapısına göre basit bir cümledir.

İleri Örnek

Birleşik cümlede yan cümleciklerden biri yüklemdeki eylemin öznesi ya da yüklemi olabilir. «Gelen kişi bizim komşumuzdu.» cümlesinde gelen sözcüğü, yüklemdeki eylemin öznesidir. Sıralı cümlede özneye ve yüklemde aynı olduğu için cümleler virgülle ayrılır. Bağlı cümlede ise özneye ya da yüklemde farklılık olduğundan bağlaç kullanılır. Dört yapı tipini ayırt etmek için önce özneye, sonra yüklemde aynılığa bakmak yeterlidir.

Özgün örnek paragraf: Sınıfın kütüphanesi geçen hafta yeniden düzenlendi. Kitaplar kitaplığa yerleştirildi. Öğrenciler artık aradıkları kitabı kolayca buluyor. Bu küçük değişiklik, ders çalışma saatlerinin de düzenli olmasını sağladı.

Özgün örnek dize: Öge öge üstüne binince doğar cümle / Kim yaptı, neyi yaptı, nerede yaptı

Karşılaştırma Tablosu

Tabloyu kullanırken önce ölçüt seçilir, sonra cümle o ölçüte göre yerleştirilir. Aynı cümle farklı ölçütlerle farklı gruplara girebilir; bu bir çelişki değil, cümlenin çok yönlü olmasının sonucudur.

Sık Yapılan Hatalar

• Yanlış: Özne ve yüklem bazı cümlelerde bulunmayabilir. Doğru: Özne ve yüklem her cümlede mutlaka vardır.
• Yanlış: Geçişsiz yüklemlerde de nesne bulunur. Doğru: Nesne yalnızca geçişli yüklemlerde bulunur; «Uyuyordu.» cümlesinde nesne yoktur.
• Yanlış: Dolaylı tümleç yalnızca geçişli fiillerin tümlecidir. Doğru: Nesne geçişli fiillerin tümlecidir; dolaylı tümleç ise tüm fiillerin tümleci olabilir.
• Yanlış: Öge bulmaya yüklemle başlanmaz, cümle başından sonuna kadar okunur. Doğru: Öge bulma yöntemi yüklemi bulmakla başlar, sonra kim ve neyi soruları sorulur.
• Yanlış: Bağlı cümle ile sıralı cümle arasında fark yoktur. Doğru: Sıralı cümlede özneye ve yüklemde aynıdır ve virgülle ayrılır; bağlı cümlede farklılık vardır ve bağlaç kullanılır.

Özet

Cümleyi oluşturan anlam katmanlarının her birine öge denir ve her ögenin cümlede bir görevi vardır. Özne yüklemi belirli bir kişiye ya da canlı nesneye bağlar, yüklem yargı bildirir; bu ikisi her cümlede mutlaka bulunur. Nesne yüklemin belirttiği işten etkilenen ögedir ve yalnızca geçişli yüklemlerde bulunur. Dolaylı tümleç bulunma, ayrılma, yönelme ve kaynaklık; zarf tümleci zaman, yer, yön, durum ve miktar bildirir. Nesne geçişli fiillerin tümleci, dolaylı tümleç ise tüm fiillerin tümleci olabilir. Ögeler yüklem bulunarak, yükleme kim ve neyi soruları sorularak bulunur. Cümleler yüklemine, yükleme, anlamına ve yapısına göre sınıflandırılır; yapı bakımından basit, birleşik, sıralı ve bağlı cümleler vardır.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Öge, cümleyi oluşturan anlam katmanlarının her biridir ve her ögenin bir görevi vardır.
• Özne ve yüklem her cümlede mutlaka bulunur.
• Nesne, yüklem geçişli ise zorunludur; geçişsiz yüklemde nesne yoktur.
• Dolaylı tümleç bulunma, ayrılma, yönelme ve kaynaklık bildirir; zarf tümleci zaman, yer, yön, durum ve miktar bildirir.
• Öge bulma yöntemi yüklemi bulmakla başlar, ardından kim ve neyi soruları sorulur.
• Sıralı cümlede özneye ve yüklemde aynıdır; bağlı cümlede farklılık vardır.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Özne ve Yüklemi Bulma konusunun adımları:

1. Adım 1: Yüklem bulunur.
2. Adım 2: Yüklem, kendisinden sonra fiil çekim eki alan oynuyor sözcüğüdür.
3. Adım 3: Yükleme kim sorusu sorulur.
4. Adım 4: Cevap olan çocuklar sözcüğü özne olarak işaretlenir.

Kendini Dene

Soru: Aşağıdaki cümlelerin özne, yüklem, nesne ve tümleçlerini bulunuz: «Bahçemize yarın yeni bir ağaç diktik.»

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Öznenin bulunması 3 puan; yüklemi 3 puan; nesne ya da nesnenin olmadığının gerekçesi 3 puan; tümleçlerin türüyle birlikte yazılması 3 puan. Örnek: Özne biz, yüklem diktik, nesne yeni bir ağaç, tümleçler bahçemize ve yarın.