Anlatım Bozuklukları ve Düzeltme

Konu Anlatımı

Bu konuda ne öğreneceğiz?

Bu konuda anlatım bozukluklarının çeşitlerini tanıyacak, bozuk bir ifadede hatanın nerede olduğunu bulacak ve o ifadeyi düzgün bir cümleye dönüştüreceksin.

Anlatım Bozukluğu Nedir?

Bir yazıda düşüncenin doğru ve tam aktarılamamasına anlatım bozukluğu denir. Sözcükler doğru yazılmış olabilir; ancak düşünce eksik, belirsiz ya da çelişen bir hâle gelir. Bu yüzden yalnızca yazım hatası değildir.

Beş Temel Anlatım Bozukluğu

İlk iki bozukluk ögelerle, son üçü düşüncenin kuruluşuyla ilgilidir.

• Öge eksikliği: Özne ya da yüklem yoktur. Bahçede çiçekler var ifadesi buna örnektir; açtı sözcüğü eklenince düzeltilir.
• Öge fazlalığı: Aynı anlam iki kez verilmiştir. Ben o filmi yeniden baştan izledim ifadesinde yeniden ile baştan yinelenir.
• Anlam belirsizliği: Cümle birden çok anlama gelebilir. Yarın toplantıdan sonra eve gidecek ifadesi hangi anlamı taşıdığını söylemez.
• Mantık ve olay dengesizliği: Olaylar sıraya göre değildir. Önce sınava girdi, sonra ders çalıştı ifadesi mantıksız bir sıra kurar.
• Tutarsızlık: Ögeler anlamca çelişir. Bütün öğrenciler sınıfa girmedi ifadesinde bütün ile girmedi çatışır.

Düzeltme Yöntemi

Bozuk bir ifade beş adımda düzeltilir: yüklem bulunur, özne ve nesne denetlenir, anlamın iki kez verilip verilmediği araştırılır, olayların sırası kontrol edilir ve son olarak tek anlam doğrulanır.

Basit Örnek

Yağmaktan ıslanan kız ıslanmadan eve girdi ifadesinde aynı özneye karşıt iki yargı bağlanmıştır. Yağmurda ıslanan kız ıslanmadan eve girdi biçiminde düzeltilince olay anlaşılır hâle gelir.

İleri Örnek

Aynı metinde birden çok bozukluk bulunabilir. Toplantıdan sonra eve gidecek belirsiz, önce sınava girdi, sonra ders çalıştı ise dengesizdir. Düzeltmede yöntemin sırası izlenmelidir.

Özgün örnek paragraf: Anlatım bozukluğu düşünceyi eksik ya da bulanık aktarmasıdır. Ben o filmi yeniden baştan izledim cümlesinde anlam iki kez verilir; yeniden sözcüğü çıkarılınca düşüncesi açılır.

Özgün örnek dize: Bir cümle bir iş görsün, iki iş görmesin.

Sık Yapılan Hatalar

• Yanlış: Bahçede çiçekler var. — Doğru: Bahçede çiçekler açtı.
• Yanlış: Ben o filmi yeniden baştan izledim. — Doğru: Ben o filmi yeniden izledim.
• Yanlış: Önce sınava girdi, sonra ders çalıştı. — Doğru: Önce ders çalıştı, sonra sınava girdi.
• Yanlış: Bütün öğrenciler sınıfa girmedi. — Doğru: Bütün öğrenciler sınıfa girdi.

Özet

Anlatım bozukluğu, düşüncenin eksik, belirsiz, yinelenen ya da çelişen biçimde yazılmasıdır. Beş temel bozukluk vardır: öge eksikliği, öge fazlalığı, anlam belirsizliği, mantık ve olay dengesizliği, tutarsızlık. Düzeltme yüklemin bulunmasıyla başlar; özne ve nesne, anlam tekrarı, olay sırası ve tek anlam denetimi sonra yapılır.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Özne ve yüklem her cümlede zorunludur; öge eksikliği bu iki ögeyle ilgilidir.
• Aynı anlamın iki kez verilmesi öge fazlalığıdır ve yinelenen sözcüklerden biri çıkarılır.
• Anlam belirsizliğinde okuyucu cümlenin hangi anlamı taşıdığını ayırt edemez.
• Olayların sırası mantığa uygun değilse mantık ve olay dengesizliği vardır.
• Kapsam genel sözcükleriyle olumsuzluk ya da zıtlık aynı cümlede bir araya gelirse tutarsızlık oluşur.
• Düzeltme sırası yüklemin bulunmasıyla başlar ve tek anlam denetimiyle biter.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Öge Eksikliğini Düzeltme konusunun adımları:

1. Adım 1: Cümlenin yüklemini ararız; ifadede yargıyı tamamlayan bir kip görünmez.
2. Adım 2: Öznenin (çiçeklerin) yerinde olduğunu, yüklemin yerinde olmadığını belirleriz.
3. Adım 3: Bozukluğun öge eksikliği olduğuna karar veririz.
4. Adım 4: Cümlenin sonuna açtı yüklemini ekleyerek ifadeyi tamamlarız.

Karşılaştırma Tablosu

Kendini Dene

Soru: Aşağıdaki beş bozuk ifadeyi düzeltiniz ve her biri için bozukluğun türünü adıyla yazınız: (1) Bahçede çiçekler var. (2) Ben o filmi yeniden baştan izledim. (3) Yarın toplantıdan sonra eve gidecek. (4) Önce sınava girdi, sonra ders çalıştı. (5) Bütün öğrenciler sınıfa girmedi.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Her ifadenin düzeltilmiş hâli doğru yazıldığında 2 puan (toplam 10); bozukluğun türü doğru adlandırıldığında 2 puan (toplam 10). Örnek: (1) Bahçede çiçekler açtı. — öge eksikliği. (2) Ben o filmi yeniden izledim. — öge fazlalığı. (3) Yarın toplantıdan ayrılıp eve gidecek. — anlam belirsizliği. (4) Önce ders çalıştı, sonra sınava girdi. — mantık ve olay dengesizliği. (5) Bütün öğrenciler sınıfa girdi. — tutarsızlık.