Sözdizimi ve Bilimsel Dil Bilgisi nedir?

Bu konuda neler öğreneceksin?

• Cümlenin zorunlu ve tümleç görevindeki ögelerini belirler ve yüklem çözümleme yöntemini uygular.
• Öznel-nesnel, edilgen ve öznesiz yükleme sahip cümleleri örneklerle ayırt eder.
• Cümleleri yüklemine, yükleme, anlamına ve yapısına göre sınıflandırır.
• Sözdizimi düzlemlerini tanır ve bağlaç seçimini özne-yüklem ilişkisine göre yapar.
• Sözdizimi, cümlenin kuruluşunu ve cümle içi ilişkileri inceler kavramını öğrenir ve uygular.

Anahtar fikirler

• Özne ve yüklem cümlede zorunludur; nesne yalnız geçişli fiillerde bulunur.
• Edilgen yükleme sahip cümlede özne nesne üzerinde tasarruf yapmaz: Ödevler yazıldı.
• Öznesiz yükleme sahip cümlede özne vardır ama yüklemden önce gelmez: Annesine bir mektup yazılmış.
• Sıralı cümleler virgülle bağlanır ve özne ile yüklem aynıdır; bağlı cümlelerde özne ya da yüklem farklıdır.
• Yapısına göre birleşik cümlede yüklem özneye bağlı değildir: Gelen kişi müdürümüz.
• Sözdizimi düzlemleri dört basamakta kurulur: sözcük, öbek, öbek-cümle, cümle-cümle.

Konunun özeti

Cümlede özne ve yüklem zorunlu, nesne geçişli fiillerde bulunur; öge bulma yöntemi yükleme sorularına dayanır. Yükleme sahip cümleler öznenin nesne üzerindeki kontrolüne göre öznel-nesnel, edilgen ve öznesiz olarak üçe ayrılır. Şart cümlesi geçmiş, gelecek ve genel zaman yönlerini gösteren dört hâlde kurulur. Cümleler yüklemine, yükleme, anlamına ve yapısına göre dört ayrı ölçütle sınıflandırılır. Bağlaç seçiminde özne ve yüklemin aynı olup olmadığı belirleyicidir. Sözdizimi ilişkileri sözcükler, öbekler, öbek-cümle ve cümle-cümle olmak üzere dört düzlemde kurulur.

Sık yapılan hatalar

• Yükleme görevli sözcüğü bulamamak: Öge bulma işine yüklemle başlanır; önce yüklem işaretlenmeden özne aranmaya çalışılırsa sonuç yanlış bulunur.
• Edilgen yapıyı öznesiz yapıyla karıştırmak: Ödevler yazıldı cümlesinde özne vardır ama yüklemden sonra gelir; öznesiz yapıda ise özne yüklemde gizlidir. İkisinin ayrımı öznenin konumuna bakılarak yapılır.
• Bağlaç seçiminde özne-yüklem ilişkisini göz ardı etmek: Özne ve yüklem aynı olduğunda çünkü bağlacı kullanılmaz; bu bağlaç özne ya da yüklemin farklı olduğu durumlara saklanır.

İlgili konular

• Okuma Becerisi
• Yazma Becerisi
• Ses Bilgisi ve Morfoloji Tanımları
• Anlam Bilgisi, Bağlam ve Anlam İlişkileri
• Söz Sanatları ve Metin Çözümleme
• Âşık, Divan ve Tanzimat Edebiyatı