Anlam Bilgisi, Bağlam ve Anlam İlişkileri

Konu Anlatımı

Bu konuda ne öğreneceğiz?

Bu konuda dilin en çok soru sorulan alanını inceleyeceksiniz. Önce sözcükte anlamı öğreneceksiniz: gerçek anlam, mecaz anlam, terim anlam ve yan anlam. Sonra anlam ilişkilerine bakacağız: eş anlamlı, zıt anlamlı ve eş sesli sözcükler ile deyim, atasözü, özdeyiş. En son asıl belirleyici olan bağlamı ele alacağız. Bağlam, bir sözün, sözcüğün ya da cümlenin çevresi ve bulunduğu durum içindeki anlamıdır; aynı sözcük farklı bağlamlarda farklı anlam kazanır.

Sözcükte Anlam

Gerçek anlam, sözcüğün akla ilk gelen, temel anlamıdır. Mecaz anlam ise sözcüğün gerçek anlamından başka bir anlamda kullanılmasıdır. Mecazı anlamak için izlenen yöntem bellidir: sözcüğün gerçek anlamını cümle içine koyun. Cümle anlamını yitiriyorsa sözcük mecaz anlamdadır; cümle kurallı kalıyorsa gerçek anlamdadır.

Terim anlam, sözcüğün belirli bir alan ya da kavram için kullanılan anlamıdır. Yan anlam ise sözcüğün zamanla başka bir anlam kazanmasıdır; gün sözcüğü güneş anlamına geldiğinde yan anlam söz konusudur. Bu dört anlam türünü karıştırmamak, soruda yanlış şık elenmesini sağlar.

Basit Örnek

Bu kitap sıkıcı. cümlesinde kitap sözcüğünün gerçek anlamını (okunan eser) cümleye koyduğumuzda cümle bozulmaz; cümlenin anlamı anlaşılır. Kitap kapatıldı. cümlesinde ise gerçek anlamı koyduğumuzda anlam bozulur: bir eserin kendisi kapatılmaz. Bu yüzden ikinci cümlede kitap, sipariş ya da tabak anlamında kullanılmıştır. Aynı sözcük, iki cümlede iki ayrı anlam kazanmıştır.

Anlam İlişkileri ve Kalıplaşmış Sözler

Sözcükler arası anlam ilişkileri üç başlıkta incelenir. Eş anlamlı sözcükler aynı kavramı anlatır; zıt anlamlı sözcükler birbirinin karşıtıdır; eş sesli sözcükler yazılışları aynı, anlamları farklıdır. Deyim kalıplaşmış bir söz öbeğidir ve çoğu zaman tek tek sözcüklerinin anlamıyla açıklanamaz. Atasözü öğüt veren tam bir cümledir. Özdeyiş ise yargı bildiren kalıplaşmış bir cümledir.

İleri Örnek

Metin çözümlemesinde üç katmanlı bir anlam çözümü yapılır: sözcük anlamı + cümlenin yapısı + bağlam. Bu üçlüden biri eksik kalırsa sonuç yanlış olur. Örneğin bir sözcük gerçek anlamıyla cümleye oturuyor ama cümlenin yapısı anlamı belirsiz bırakıyorsa o sözcük ancak bağlamla aydınlatılabilir.

Metinlerde konuşma amacı da anlamı etkiler. Sözcük seçiminin konuşma amacına göre değişmesine pragmatik (iletişimsel) anlam denir. Nezaket, gönül alma ve hitap biçimleri bu başlıkta değerlendirilir. Sözcük anlamı sabit kalırken karşı tarafa verilen mesaj değişebilir.

Ayırt Etme Karşılaştırması

Anlam sorularında şıkları elerken iki ölçüt birlikte kullanılır: anlam ilişkisinin türü ve bağlamla uyum. Aşağıdaki tablo, sık karıştırılan dört kavramı ayırır.

Özgün örnek paragraf: Köyün kıyısındaki çay ocağında, akşam saatlerinde masalar neredeyse boşalınca yaşlı adam tepsinin içindeki börekleri tek tek saydı. Yanındaki çocuk, babasının böyle saymasının sebebini sordu; adam yalnızca gülümsedi. O günden sonra çocuk, o tepsideki börek sayısını bir daha hiç sormadı.

Özgün örnek dize (kendi yazılmış deneme): Aynı sözcük iki yerde, / iki ayrı dünyada durur; / Biri pencere, biri avlu, / İkisi de günün taşır. / Sözcük sabit, dünya değişir, / Anlamı bağlam yazar her defter.

Sık Yapılan Hatalar

• Yanlış: Mecaz anlamı yalnızca "güzel anlamlı" sayıp gerçek anlamı denetlemeden geçmek. Doğru: Gerçek anlamı cümleye koyup cümlenin bozulup bozulmadığını denetlemek gerekir; cümle bozuluyorsa mecaz vardır.
• Yanlış: Eş sesli sözcükleri eş anlamlı saymak. Doğru: Eş anlamlı sözcükler aynı kavramı anlatır; eş seslilerde yazılış aynı, anlam farklıdır (ak, kök).
• Yanlış: Deyim ile atasözünü aynı kapta değerlendirmek. Doğru: Deyim kalıplaşmış bir söz öbeğidir; atasözü ise öğüt veren tam bir cümledir.
• Yanlış: Aynı sözcüğün anlamını yalnız sözlükteki tek kayda bakarak belirlemek. Doğru: Sözcük anlamı cümlenin yapısı ve bağlamla birlikte değerlendirilmelidir.
• Yanlış: Metinde bir sözcüğün anlamını cümleyi bağlamından koparak çözmek. Doğru: Çevresi olmayan bir sözcükte karar vermek risklidir; önce cümle, sonra metnin bütünü okunmalıdır.

Özet

Sözcükte anlam dört başlıkta incelenir: gerçek anlam, mecaz anlam, terim anlam ve yan anlam. Mecazı bulmanın yöntemi, sözcüğün gerçek anlamını cümleye koyup cümlenin bozulup bozulmadığını görmektir. Sözcükler arası ilişkiler eş anlam, zıt anlam ve eş sesli biçiminde incelenir; deyim kalıplaşmış söz öbeği, atasözü öğüt veren tam cümle, özdeyiş ise yargı bildiren kalıplaşmış cümledir. Anlam çözümlemesinde üç katman birlikte değerlendirilir: sözcük anlamı, cümlenin yapısı ve bağlam. Sözcük seçiminin konuşma amacına göre değişmesi ise pragmatik anlamı oluşturur.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Aynı sözcük farklı bağlamlarda farklı anlam kazanır: kitap (eser) ve kitap (sipariş ya da tabak).
• Mecaz anlam sınanırken gerçek anlam cümleye konur; cümle bozuluyorsa sözcük mecaz anlamdadır.
• Yan anlam, sözcüğün zamanla başka bir anlam kazanmasıdır; gün sözcüğü güneş anlamına geldiğinde bu görülür.
• Eş sesli sözcüklerin yazılışı aynı, anlamları farklıdır; ak, kök ve yaz buna örnektir.
• Özdeyiş yargıda bulunur, atasözü yol gösterir; ikisi de kalıplaşmış cümledir.
• Anlamı belirleyen üç katman tek başına yeterli değildir; biri eksik bırakılırsa sonuç değişebilir.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Mecazı Gerçek Anlamla Sınama konusunun adımları:

1. Adım 1: kitap sözcüğünün gerçek anlamı cümleye konur: çocuk bütün gün eser okudu.
2. Adım 2: Cümlenin anlamı bozulmadan kalır ve cümle kurallıdır.
3. Adım 3: Bu yüzden sözcük mecaz değil gerçek anlamdadır.

Karşılaştırma Tablosu

Kendini Dene

Soru: "Kütüphanedeki bütün kitaplar tozlu." ve "Kitaplar tozlandı." cümlelerindeki aynı sözcüğün anlamını karşılaştırarak açıklayınız.

Örnek cevap: İlk cümlede kitap sözcüğü okunan eserleri, ikinci cümlede ise sipariş ya da tabak anlamını taşır. Sözcüğün yazılışı ve gerçek anlamı değişmemiştir; değişen şey cümlenin yapısı ve bağlamdır. Birinci cümlede öge bağlantıları eser kavramına uygun düşerken ikinci cümlede tozlanma eylemi tabak kavramına uymuştur. Bu yüzden aynı sözcük iki ayrı anlam kazanmıştır.