İç ve Dış Kuvvetler nedir?

Bu konuda neler öğreneceksin?

• Yeryüzünü şekillendiren iç kuvvetler ile dış kuvvetleri ayırt eder ve örnekler verir.
• Aşınım, taşınım ve birikim kavramlarını tanımlayarak aralarındaki ilişkiyi açıklar.
• Farklı aşındırma biçimlerinin oluşturduğu yer şekillerini tanır ve yerinde tanır.
• Sığ sular, buzullar, rüzgâr ve dalgaların aşındırma gücünü karşılaştırır.
• İnsan faaliyetlerinin doğal süreçler üzerindeki etkisini örneklerle değerlendirir.

Anahtar fikirler

• İç kuvvetler kabartıcı, dış kuvvetler düzleştirici yönde çalışır; ikisi birlikte bugünkün dengeyi oluşturur.
• Aşınım, taşınım ve birikim sırayla izlenir; aşınım olmadan birikim gerçekleşemez.
• Aşındırma biçimi iklim, bitki örtüsü, eğim ve kayaç özelliklerine göre belirlenir.
• Yamaçlarda aşınım, vadi tabanlarında ve düzlüklerde birikim görülmesi temel konum kuralıdır.
• Deprem kırılan kayanın salınımıdır; bu başlı başına yeni bir yeryüzü şekli oluşturmaz.
• İnsan faaliyetleri de dış kuvvet grubunda değerlendirilir ve hızlı oldukları için doğal dengeyi hızla bozabilirler.

Konunun özeti

İç kuvvetler enerjiyi derinliklerden yüzeye çıkarır ve kabuğu kırarak kabartır; dış kuvvetler yüzeyde çalışır ve aşınım, taşınım, birikim zinciriyle düzleştirme yönünde çalışır. Aşındırma biçimini ortam belirler: sıcak-nemli yerde çözeltme, kurak yerde rüzgâr, yüksek ve engebeli yerde don ve çözeltme öne çıkar. Yamaçlarda aşınım, tabanlarda ve düzlüklerde birikim görülmesi bu kuralın en kullanışlı denetimidir. İnsan faaliyetleri de dış kuvvet sayılır; hızlı değişim yaptıkları için doğal dengeyi bozabilirler.

Sık yapılan hatalar

• Aşınım ile birikimi ters saymak: Aşındırma yüksek alandan aşağıdaki alana, biriktirme ise aşağıdan yüksek alana doğru gerçekleşir. Yön bilgisi yanlış kurulursa bütün çıkarım ters döner.
• Depremi şekil oluşturan kuvvet saymak: Deprem, kırılan kayanın salınımıdır; tek başına bir yeryüzü şekli meydana getirmez. Yeni şekilleri oluşturan iç kuvvet tektonik hareketler ve volkanizmadır.
• Bütün aşınımı suya bağlamak: Aşındırma yalnız akarsularla olmaz. Rüzgâr, dalga, buzul, yer altı suyu, rüzgârdan bağımsız kimyasal çözeltme ve bitkiler de aşındırmada rol oynar.

İlgili konular

• Nüfus, Yerleşme ve Ekonomik Faaliyetler
• Doğal Kaynaklar ve Çevre Sorunları
• Doğal Kaynaklar ve Çevre Sorunları – Uygulama ve Değerlendirme
• Sıcaklık ve İklim
• Basınç ve Rüzgârlar
• Nem ve Yağış