Konu Anlatımı
Bu Konuda Neler Öğreneceğiz?
Yeryüzü hiçbir zaman bitmiş hâlde değildir; daima bir süreç içindedir. Kayaçlar kırılır, parçalanır, parçalar taşınır ve yeniden yığılır. Bu sürecin motoru iki grup kuvvettir: Dünya'nın içinden gelen kuvvetler ve yüzeydeki dış ortamın kuvvetleri. Coğrafyanın bu konusu, bu iki grubu tanımayı ve etkilerini yer şekillerinde okumayı öğretir.
Öğrenilen temel fikir şudur: Dış kuvvetler yeryüzünün şeklini sürekli düzleştirme eğilimindedir, iç kuvvetler ise kabuğu kırarak kabartır. Bu iki eğilim birlikte işlediği için bir alanda hangi şeklin baskın olacağını, o alanın hangi kuvvete daha çok maruz kaldığını bilmek gerekir. Bir vadinin dikliğinden bir tepeliğin biçiminden yeryüzünün geçmişine dair ipuçları okunabilir.
Ön Bilgi: Kayaç, Aşınım ve Yer Şekli Kavramları
Yeryüzünün en dış katmanı kayaçlardan oluşur. Kayaçlar kırıldıklarında çıkardıkları parçacıklara detritus denir. Detritusun yerinden koparılması aşınım, başka bir yere taşınması taşınım, düşürülüp yığılması birikim olarak adlandırılır. Bu üç sürecin toplamına yüzey şekillendirme denir ve dış kuvvetlerin yaptığı işin tamamını kapsar.
İç kuvvetler ise yeryüzünün derinliklerinde biriken enerjiyi yüzeye taşır. Tektonik hareketler kabuğu kırar, kıvrımlandırır ve yükseltir; volkanizma magma yoluyla yeni yüzeyler oluşturur. Depremler ise kırılma anındaki sarsıntıdır; kendisi bir şekil oluşturmasa da tekrarlanan depremler araziyi parçalar.
Temel Kurallar
İç kuvvetler kabartır, dış kuvvetler düzleştirir. Tektonik hareketler ve volkanizma yeni yükseklikler yaratır; aşınım ve birikim ise yüksek alanları aşağı doğru taşımaya çalışır. Bir alanın bugünkü hâli bu iki eğilimin dengesidir.
Aşınım, taşınım ve birikim birbirini izler. Aşınımın olmadığı yerde taşınım ve birikim de gerçekleşmez. Bu yüzden aşındırılmamış bir arazide birikim şekli aranmaz; taşınmış malzeme bir yerde birikmiş olmalıdır.
Aşındırma biçimi, ortamın koşuluna bağlıdır. Sıcak ve nemli yerlerde kimyasal çözeltme, kuru ve soğuk yerlerde don ve çözeltme, bitki örtüsünden yoksun yerlerde rüzgâr ve su aşındırması baskındır.
Yamaç, tepelik ve vadi yönü şekli belirler. Her dış kuvvet yamaçlardan aşağı doğru hareket eder. Bu yüzden yamaçlarda aşınım, vadi tabanlarında ve düzlüklerde ise birikim görülür.
İnsan da bir dış kuvvettir. Taş oyma, maden işletmesi, yol yolma, baraj yapımı ve ekim dikimi doğal şekilleri değiştirir. Bu değişim hızlı olduğu için doğal süreçlerin yavaş denge kurması engellenir.
Kavram Karşılaştırma Tablosu
Aşağıdaki tablo sık karıştırılan kavramları yan yana koyar. Sınav sorusunun kökü hangi sütuna dayanıyorsa doğru sütuna bakmak çözümü kısaltır.
| Kavram | Ne Zaman Kullanılır | Sık Yapılan Hata |
|---|
| İç kuvvet | Enerji yeryüzünün içinden gelir | Tektonik hareket ve volkanizma |
| Dış kuvvet | Enerji yüzey ortamından gelir | Aşınım, taşınım ve birikim |
| Aşınım | Malzeme yerinden koparılır | Yönü aşağıdan yukarıya saymak |
| Birikim | Malzeme düşürülüp yığılır | Aşınımın yaptığı sanılır |
| Fiziksel aşınım | Kayaç parçalanarak küçülür | Sadece suyla olur denmesi |
Adım Adım Çözülmüş Örnek
Adım 1 — Ortamı tanı. İklim koşulları, bitki örtüsü, eğim ve kayaç yapısı incelenir. Sıcak-nemli bir ortamda çözeltme, çöllü bir ortamda rüzgâr, engebeli bir sahada don ve çözeltme beklenir.
Adım 2 — Baskın biçimi seç. Ortama en uygun aşındırma biçimi belirlenir. Aynı alanda birden çok biçim çalışabilir, ancak biri diğerlerinden belirgin biçimde baskındır.
Adım 3 — Malzeme akışını izle. Kopan malzemenin nereye taşındığı ve nerede durduğu bulunur. Vadi tabanında duran malzeme, yamaçtan geldiğine göre o vadinin aşındırıldığı kanıtıdır.
Adım 4 — Şekli adlandır ve denetle. Ortaya çıkan şeklin adı yazılır ve beklenen özellikleriyle karşılaştırılır. Tepelik tepede, vadi çukurda olmalıdır; ters yerleşim şeklin yanlış adlandırıldığını gösterir.
Sık Yapılan Hatalar
Aşağıdaki hatalara dikkat edilmelidir.
- Aşınım ile birikimi ters saymak: Aşındırma yüksek alandan aşağıdaki alana, biriktirme ise aşağıdan yüksek alana doğru gerçekleşir. Yön bilgisi yanlış kurulursa bütün çıkarım ters döner.
- Depremi şekil oluşturan kuvvet saymak: Deprem, kırılan kayanın salınımıdır; tek başına bir yeryüzü şekli meydana getirmez. Yeni şekilleri oluşturan iç kuvvet tektonik hareketler ve volkanizmadır.
- Bütün aşınımı suya bağlamak: Aşındırma yalnız akarsularla olmaz. Rüzgâr, dalga, buzul, yer altı suyu, rüzgârdan bağımsız kimyasal çözeltme ve bitkiler de aşındırmada rol oynar.
- Tepelik ile plato karıştırmak: Tepelik aşınmış bir vadinin tıkanmasıyla oluşur ve tepe biçimlidir. Plato ise çok eski aşınım yüzeyleridir ve düzlük biçimindedir.
- Yükseklik farkını göz ardı etmek: Aynı iklimde yüksek kesimlerde don ve çözeltme, alçak kesimlerde sıcaklık değişimine bağlı fiziksel aşınım baskındır. Yükseklik bilgisi olmadan sonuç kurulursa yanılma olasılığı artar.
- Yapay şekli doğal saymak: Baraj gölü, yol yarması ve taş oyma insan faaliyetidir; doğal şekil listesinde sayılmaz. Ancak insana ait şekiller de dış kuvvetlerin etkisiyle oluşmuş kabul edilir.
Özet
Yeryüzünü değiştiren kuvvetleri iki grupta toplayın, sonra malzeme akışını izleyin. İç kuvvetler enerjiyi derinliklerden yüzeye çıkarır ve kabuğu kırarak kabartır; dış kuvvetler yüzeyde çalışır ve aşınım, taşınım, birikim zinciriyle düzleştirme yönünde çalışır. Aşındırma biçimini ortam belirler: sıcak-nemli yerde çözeltme, kurak yerde rüzgâr, yüksek ve engebeli yerde don ve çözeltme öne çıkar. Yamaçlarda aşınım, tabanlarda ve düzlüklerde birikim görülmesi bu kuralın en kullanışlı denetimidir. İnsan faaliyetleri de dış kuvvet sayılır; hızlı değişim yaptıkları için doğal dengeyi bozabilirler.
Bir kuzeybatı Anadolu kıyısında denize bakan yamaçlarda kırmızı kırık kaya parçalarıyla kaplı geniş bir kum düzlüğü, düzlüğün gerisinde ise dik biçimli kuleye benzeyen taş gövdeleri görülmektedir. Bu arazide hangi aşındırma biçimi baskındır, hangi kuvvet alanı biçimlendirmiştir? Gözlemlediğiniz taş gövdeleri nasıl oluşmuş olabilir? Kum düzlüğünde biriken malzeme nereden gelmiş olabilir ve bu malzeme taşınımının hangi aşamasını kanıtlar? Aynı bölgede yükselti arttıkça baskın aşındırma biçimi değişir mi, neden?
Ne Öğreneceğiz
Yeryüzünün şeklini değiştiren iç ve dış kuvvetleri tanıma; aşınım, taşınım ve birikim süreçlerini, bunların oluşturduğu yer şekillerini ve faktörlerin birbiri üzerindeki etkisini açıklama becerisi. Bu konuda ögrenme çıktıları:
- Yeryüzünü şekillendiren iç kuvvetler ile dış kuvvetleri ayırt eder ve örnekler verir.
- Aşınım, taşınım ve birikim kavramlarını tanımlayarak aralarındaki ilişkiyi açıklar.
- Farklı aşındırma biçimlerinin oluşturduğu yer şekillerini tanır ve yerinde tanır.
- Sığ sular, buzullar, rüzgâr ve dalgaların aşındırma gücünü karşılaştırır.
- İnsan faaliyetlerinin doğal süreçler üzerindeki etkisini örneklerle değerlendirir.
- Bir bölgede baskın aşındırma biçimini ipuçlarından yararlanarak belirler.
Basit Örnek ve Günlük Yaşam
Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:
Soru: Hangisi iç kuvvet örneğidir?
- Enerjinin kaynağına bakılır; yer altından gelen enerji iç kuvvettir.
- Tektonik hareketler ve volkanizma bu grupta yer alır.
- Aşınım, taşınım ve birikim ise dış kuvvet başlığındadır.
Sonuç/cevap: Tektonik hareketler
İleri Örnek
Daha ileri bir uygulama:
Soru: Biri yılda üç santimetre, diğeri yılda bir santimetre aşındıran iki süreçten hangisi kaç kat hızlıdır?
- Her iki değer de yıllık olduğundan doğrudan karşılaştırılabilir.
- Üç sayısı bire bölünür ve üç kat sonucu bulunur.
- Farklı süreler verilseydi önce yıllık ortalamaya çevrilmeliydi.
Sonuç/cevap: 3 kat
Kendini Dene
Soru: Bir bölgede üst toprağın kalınlığının yirmi yılda dört santimetre azaldığı ölçülmüştür. Yıllık ortalama aşınım miktarını bulunuz; aynı hızın sürmesi hâlinde elli yıl sonunda ne kadar toprak kaybedileceğini hesaplayınız ve bu sonucun okul bahçesinde alınacak önlemlerle ilişkisini açıklayınız.
Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Dört santimetre yirmi yıla bölünür ve yıllık ortalama aşınım iki milimetre olarak yazılır (6 puan). Yıllık değer elli ile çarpılarak elli yıllık toplam kayıp on santimetre olarak hesaplanır (5 puan). Kaybın toprağın üst katmanını aşındığı ve bitki örtüsünün zayıfladığı yorumu yapılır (4 puan). Bitki örtüsünün korunması, yüzey örtüsü ve kontur sürümü gibi önlemler adlandırılır (3 puan). Hesabın adımları sırayla gösterilir (2 puan). Toplam 20 puan.
