Cümlenin Ögeleri ve Cümle Türleri nedir?

Bu konuda neler öğreneceksin?

• Bir cümlenin öznesini, yüklemini, nesnesini ve öznel tümleçini bulur, her birinin görevini açıklar.
• Yüklem özneyle uyumlu yüklem ile özneye bağlı yüklemi ayırt eder, neden yüklemi örneğini tanır.
• Özne ile yüklem arasındaki sayı, şahıs ve anlam uyumunu kontrol ederek cümle hatalarını belirler.
• Yüklemi olan ve yüklemi olmayan cümleleri ayırt eder, yüklemi olmayan cümleye metinden örnek bulur.
• Anlamına göre cümleleri tanır; olumlu, olumsuz, soru, emir, istek, beşgeniş zaman, şart ve gereklilik cümlelerini örneklerle gösterir.

Anahtar fikirler

• Ögeleri bulmaya yüklemle başlanır; özne ve tümleçler yükleme göre belirlenir.
• Nesne yüklemden etkilenmektir, öznel tümleç ise yüklemin etkisinde kalmaz ve yalnızca özneyi tanıtır.
• Özne yazılı olmayan cümlelerde gizli özne vardır; bu özne çıkarıldığında cümle anlam bakımından tamamlanmaz.
• Yüklemi olmayan cümleler, isim cümlesi biçiminde kurulmuş olsalar da ortada bir yüklem bulunmaz.
• Beşgeniş zaman, geçmiş zaman ekinin geniş zamana bağlanmasıyla oluşur ve geçmiş alışkanlıkları anlatır.
• Emir cümlesi ikinci şahısta, istek cümlesi birinci şahısta kurulduğu için şahıs ekine bakarak tür bulunabilir.

Konunun özeti

Yüklem cümleyi tamamlar; özne yüklemin belirleyicisidir, nesne yükleme bağlıdır, öznel tümleç özneyi tanıtır. Yüklem özneyle uyumlu ya da özneye bağlı olabilir; neden yüklemi, nesneyle ve edatla özdeşleşen biçimler bu ikinci grupta yer alır. Özne ile yüklem sayı, şahıs ve anlam bakımından uyum içinde olmalıdır. Cümleler yüklemine göre yüklemi olan ve yüklemi olmayan; anlamına göre olumlu, olumsuz, soru, emir, istek, beşgeniş zaman, şart ve gereklilik cümlesi olarak ayrılır.

Sık yapılan hatalar

• Nesneyi öznel tümleç sanmak: Nesne yükleme doğrudan bağlıdır ve yüklemden etkilenir; öznel tümleç ise yüklemin etkisinde kalmadan yalnızca özneyi tanıtır.
• Yüklemi olmayan cümlede yüklem aramak: Bu cümlelerde anlam özne ve tümleçlerle kurulur; ortada yüklem görevini üstlenen bir sözcük yoktur.
• Özne ile yüklemin sayı uyumunu denetlememek: Özne tekilken yüklem tekil, özne çoğulken yüklem çoğul olmalıdır; bu uyum bozulursa cümle yanlış kurulmuştur.

İlgili konular

• Tiyatroda Türler, Kişiler ve Sahne Düzeni
• Ses Bilgisi ve Ses Olayları
• Sözcük Türleri ve Yazım
• Sözcükte Anlam ve İlgili Kavramlar
• Noktalama İşaretleri
• Paragraf ve Anlatım Bozuklukları