Cümlenin Ögeleri ve Cümle Türleri

Konu Anlatımı

Cümlenin Ögeleri

Bir cümlenin en az iki ögesi vardır. Bunlardan biri mutlaka yüklemdir; yüklemi olmayan cümlelerde ise özne ve tümleçler anlamı taşır. Yükleme ek olarak cümlede nesne ve öznel tümleç bulunabilir. Nesne ile öznel tümleç görünüşte birbirine benzese de yüklemle kurulan ilişki bakımından farklıdır.

Nesne ile öznel tümleç aynı hâl ekini alır; ancak nesne cümlenin eksiksiz anlamını kendisi tamamlarken öznel tümleç özneyi tanıtır. Cümlede zarf tümleci ve edat tümleci de bulunabilir; bunlar yüklemin belirttiği eylemin zamanını, yerini ya da ilişkisini gösterir.

Yüklem ve Yüklem Çeşitleri

Yüklem, cümlenin merkezinde yer alan ögedir. Yüklemin varlığı bilinen bir özneye bağlıysa buna özneyle uyumlu yüklem denir. Yüklemin karşısında önceden bildirilmiş bir özne yoksa yüklem özneye bağlıdır.

Özne ile Yüklem Arasındaki Uyum

Özne ile yüklem arasında üç bakımdan uyum aranır. Sayı uyumu bakımından özne tekil, yüklem tekil; özne çoğul, yüklem çoğul olmalıdır. Şahıs uyumu bakımından yüklemin şahıs eki öznenin şahısıyla örtüşmelidir. Anlam uyumu bakımından ise özne, yüklemin anlamıyla bağlantılı olmalıdır. Bazı cümlelerde özne yazılı değildir; anlam bakımından gizli özne bulunur ve cümle yine de tamamlanmış sayılır.

Cümle Türleri

Cümleler önce yüklemine göre, sonra anlamına göre sınıflandırılır. Yüklemi olan cümleler yüklemi isim ya da fiilden oluşur. Yüklemi olmayan cümlelerde ise cümlede yüklem görevi gören bir sözcük bulunmaz; anlam yalnızca özne ve tümleçlerle kurulur. Örneğin bahsi edilen kişinin adını taşıyan bir sözcükle başlayan cümleler bu grupta değerlendirilir.

Anlamına göre cümleler olumlu, olumsuz, soru, emir, istek, beşgeniş zaman, şart ve gereklilik cümlesi olarak adlandırılır. Beşgeniş zaman, geçmiş zaman ekinin geniş zamana bağlanmış biçimidir; kişilerin geçmişteki alışkanlıklarını anlatır. Şart cümlesi eğer sözcüğüyle ya da -sa, -se ekleriyle kurulur. Gereklilik cümlesi ise gerekir, gerek, gereklidir, lazım gibi sözcüklerle ya da -meli, -malı ekleriyle kurulur.

• Emir cümleleri ikinci tekil ya da ikinci çoğunluk şahısta kurulur; istek cümleleri birinci şahısta kurulur.
• Olumsuzluk, çoğunlukla yüklemin başına değil ek olarak değil biçiminde gelir.
• Soru cümlelerinde soru anlamı soru ekiyle, soru sözcüğüyle ya da noktalama işaretiyle sağlanır.

Örnek Soru ve Çözümü

Soru: Ayşe, bahçedeki çiçekleri suladıktan sonra hiç yorulmadı. Cümlesini inceleyiniz.

1. Adım 1: Cümlenin yüklemi, olumlu yüklemi olmayan biçimde yorulmadı sözcüğüdür.
2. Adım 2: Özne, yüklemin ikinci tekil şahıs ekiyle uyumlu olan Ayşe adıdır.
3. Adım 3: Çiçekleri sözcüğü yüklemin nesnesidir; belirtme hâl ekiyle biçimlenmiştir.
4. Adım 4: Bahçedeki ve sonra sözcükleri ise tümleç görevindedir.
5. Adım 5: Özne ile yüklem hem sayı hem şahıs hem de anlam bakımından uyumludur.

Sık Yapılan Hatalar

• Nesneyi öznel tümleç sanmak: Nesne yükleme bağlıdır; öznel tümleç ise özneyi tanıtır. Yüklemden etkilenip etkilenmediğine bakarak karar ver.
• Yüklemi olmayan cümlenin içinde yüklem aramak: Bu cümlelerde anlam özne ve tümleçlerle kurulur; aranan öge yüklemin kendisidir.
• Özne ile yüklemin sayı uyumunu gözden geçirmek: Özne çoğulken yüklem tekil kalmamalı, özne tekilken yüklem çoğul olmamalıdır.
• Beşgeniş zamanı geniş zamandan ayıramamak: Geniş zamanda alışkanlık anlatılırken yüklem, geçmiş zaman ekiyle geniş zamana bağlandığında beşgeniş zaman olur.
• Şart cümlesini gereklilik cümlesi sanmak: İkisinde de koşul vardır; ayırt edici olan, cümlede kullanılan eğer, -sa, -se ile gerekir, -meli biçimleridir.
• Gizli özneyi özne yokluğu sanmak: Özne yazılı olmasa da anlam bakımından vardır; cümle bu yüzden eksik sayılmaz.

Özet

Cümlenin temel ögeleri özne, yüklem, nesne ve öznel tümleçtir. Yüklem cümleyi tamamlar; özne yüklemin belirleyicisidir, nesne yükleme bağlıdır, öznel tümleç ise özneyi tanıtır. Yüklem özneyle uyumlu ya da özneye bağlı olabilir; neden yüklemi, nesneyle ve edatla özdeşleşen yüklemler bu ikinci grubun örnekleridir. Özne ile yüklem sayı, şahıs ve anlam bakımından uyum içinde olmalıdır. Cümleler yüklemine göre yüklemi olan ve yüklemi olmayan; anlamına göre olumlu, olumsuz, soru, emir, istek, beşgeniş zaman, şart ve gereklilik cümlesi olarak ayrılır.

Ne Öğreneceğiz

Cümlenin ögelerini, yüklem çeşitlerini, özne ile yüklem arasındaki uyumu ve cümlelerin yüklemine ya da anlamına göre türlerini kural tablolarıyla ve örneklerle öğreten dil bilgisi dersi. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Bir cümlenin öznesini, yüklemini, nesnesini ve öznel tümleçini bulur, her birinin görevini açıklar.
• Yüklem özneyle uyumlu yüklem ile özneye bağlı yüklemi ayırt eder, neden yüklemi örneğini tanır.
• Özne ile yüklem arasındaki sayı, şahıs ve anlam uyumunu kontrol ederek cümle hatalarını belirler.
• Yüklemi olan ve yüklemi olmayan cümleleri ayırt eder, yüklemi olmayan cümleye metinden örnek bulur.
• Anlamına göre cümleleri tanır; olumlu, olumsuz, soru, emir, istek, beşgeniş zaman, şart ve gereklilik cümlelerini örneklerle gösterir.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Ögeleri bulmaya yüklemle başlanır; özne ve tümleçler yükleme göre belirlenir.
• Nesne yüklemden etkilenmektir, öznel tümleç ise yüklemin etkisinde kalmaz ve yalnızca özneyi tanıtır.
• Özne yazılı olmayan cümlelerde gizli özne vardır; bu özne çıkarıldığında cümle anlam bakımından tamamlanmaz.
• Yüklemi olmayan cümleler, isim cümlesi biçiminde kurulmuş olsalar da ortada bir yüklem bulunmaz.
• Beşgeniş zaman, geçmiş zaman ekinin geniş zamana bağlanmasıyla oluşur ve geçmiş alışkanlıkları anlatır.
• Emir cümlesi ikinci şahısta, istek cümlesi birinci şahısta kurulduğu için şahıs ekine bakarak tür bulunabilir.
• Şart cümlesinin anlamı yüklemdeki eylemin gerçekleşmesine bağlıdır; eylem gerçekleşmezse ikinci yan cümlecik de olmaz.
• Gereklilik cümlesi, özneye yapması gereken işi bildirir; isteğe değil zorunluluğa dayanır.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Küçük çocuk, parkta annesiyle oynuyor. cümlesinin ögelerini bulunuz.

1. Adım 1: Cümleyi anlam bakımından tamamlayan sözcük aranır, bu oynuyor sözcüğüdür.
2. Adım 2: Yüklemin belirleyicisi olan özne Küçük çocuk sözcüğüdür; yüklem tekil şahıstır ve özneyle uyumludur.
3. Adım 3: Yükleme doğrudan bağlı bir nesne yoktur.
4. Adım 4: Parkta sözcüğü bulunma hâl ekiyle, annesiyle sözcüğü ilgi hâl ekiyle tümleç görevindedir.

Sonuç/cevap: Yüklem: oynuyor. Özne: Küçük çocuk. Nesne yoktur. Tümleçler: parkta, annesiyle.

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Aşağıdaki cümlelerin türlerini belirleyiniz: Sınıfa geç kalırsan öğretmen seni görür. / Kurallara uyman gerekir.

1. Adım 1: İlk cümlede eğer yerine kalırsan biçiminde bir bağlaç vardır.
2. Adım 2: İlk cümlede eylem, koşula bağlı olduğu için şart cümlesidir.
3. Adım 3: İkinci cümlede gerekir sözcüğü yüklem görevindedir.
4. Adım 4: İkinci cümle, özneye yapması gereken işi bildirdiği için gereklilik cümlesidir.

Sonuç/cevap: İlk cümle şart, ikinci cümle gereklilik cümlesidir.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Öge Bulma konusunun adımları:

1. Adım 1: Cümleyi anlam bakımından tamamlayan sözcük aranır, bu oynuyor sözcüğüdür.
2. Adım 2: Yüklemin belirleyicisi olan özne Küçük çocuk sözcüğüdür; yüklem tekil şahıstır ve özneyle uyumludur.
3. Adım 3: Yükleme doğrudan bağlı bir nesne yoktur.
4. Adım 4: Parkta sözcüğü bulunma hâl ekiyle, annesiyle sözcüğü ilgi hâl ekiyle tümleç görevindedir.

Karşılaştırma Tablosu

Kendini Dene

Soru: Aşağıdaki cümlelerin ögelerini bulunuz ve yüklemin türünü belirleyiniz: Küçük çocuk, parkta annesiyle oynuyor. / On dakika sonra yola çıktık. / Fikri, sınıfın en çalışkan öğrencisiydi.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Üç cümlenin de öznesi, yüklemi, nesnesi ve tümleçleri ayrı ayrı ve doğru bulunmuştur (9 puan); birinci cümlede nesne bulunmadığı doğru belirtilmiştir (2 puan); ikinci cümlenin yükleminin özneye bağlı ve neden yüklemi olduğu açıklanmıştır (3 puan); üçüncü cümlede fikri sözcüğünün öznel tümleç olduğu gerekçesiyle belirtilmiştir (3 puan); yazım, dil ve noktalama kurallarına uyulmuştur (3 puan). Toplam 20 puan.