Metin Türleri

Konu Anlatımı

Bu Konuda Neler Öğreneceğiz?

Metin türü, bir yazının ne amaçla yazıldığını ve kime, hangi konuda hitap ettiğini belirtir. Aynı konu bir haber metninde de, bir denemede de ele alınabilir; amaç farklı olduğu için metinlerin yapısı da, dili de farklılaşır.

Bu başlıkta önce yazıyla uğraşan kişinin amacını, sonra metnin biçimsel özelliklerini düşünerek türü belirleyeceksiniz. Sınavda bu konu "aşağıdakilerden hangisi makale örneğidir" ya da "bu metin hangi türe aittir" biçiminde sorulur. Türlerin ayırt edici özelliklerini bilmek bu soruların hepsini çözmeye yeter.

Ön Bilgi: Metin Türü ile Anlatım Biçimi

Metin türü ile anlatım biçimi iki ayrı başlıktır. Metin türü, yazının amacına ve alıcısına göre belirlenir; anlatım biçimi ise yazarın konuyu hangi yöntemle aktardığını belirtir. Bir deneme, bir metin türüdür ve içinde betimleme ya da anlatma biçimleri kullanılabilir.

İkinci ön bilgi, alıcı kavramıdır. Bir metnin türü, kim için ve hangi amaçla yazıldığıyla ilgilidir. Resmî bir kuruma yazılan metin ile sivil topluluğa yazılan metin aynı türde olsa bile farklı özellikler gösterebilir.

Temel Kurallar

Haber, bir olay ya da durumu gerçeğe uygun biçimde ve kısa yazan aktaran metin türüdür. Haberde yorum yapılmaz; kaynak belirtilir.

Makale, bir konu üzerinde hazırlanmış, kanıt ve kaynak kullanılan yazı türüdür. Makalede bir tez savunulur ve bu tez kanıtlarla desteklenir.

Deneme, bir konu üzerinde yazarın kendi düşüncesini serbestçe anlattığı yazı türüdür. Denemede kanıt zorunlu değildir, dil daha samimidir.

Edebi türler kendi yapı özellikleriyle ayrılır. Şiir ölçü ve dize, hikâye kısa olay, roman geniş olay, tiyatro sahneleme ve konuşma, masal ise olağanüstü ögelerle tanınır.

Mektup, dilekçe ve rapor gündelik ya da resmî işlevleri olan metinlerdir. Mektupta karşı tarafın adı, dilekçede resmî hitap, raporda veriler ve sonuçlar bulunur.

Metin türünü belirleyen ölçüt amaçtır. Aynı konu farklı amaçlarla yazıldığında farklı metin türü doğar.

Metin Türleri Karşılaştırma Tablosu

Aşağıdaki tablo, sık karıştırılan metin türlerini amaç, yapı ve dil özelliklerine göre yan yana koyar. Sorudaki metnin türünü bu satırlardaki ölçütlerle belirleyebilirsiniz.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Adım 1 — Amacı belirle. Metin bir olayı mı aktarıyor, bir tezi mi savunuyor, bir talebi mi iletiyor?

Adım 2 — Yapıya bak. Başlık, madde, dize ya da tablo gibi yapı özellikleri türü hızla ele verir.

Adım 3 — Dili denetle. Resmî bir dil mi, samimi bir dil mi, edebî bir dil mi kullanılmış?

Adım 4 — Gerekçe yaz. "Şu amaçla ve şu yapıyla yazıldığı için bu türdür" biçiminde tek cümlelik bir gerekçe yaz.

Sık Yapılan Hatalar

Metin türleri sorularında kayıp, çoğu zaman metin türü ile anlatım biçiminin karıştırılmasından gelir.

• Denemeyi makaleyle karıştırmak: Denemede kanıt zorunlu değildir ve dil samimidir; makalede tez kanıtlarla desteklenir.
• Haberde yorum aramak: Haber tarafsızdır; yazarın kendi yorumu habere katılmaz.
• Hikâyeyi romanla karıştırmak: Hikâye kısa, roman geniş olay dizisidir; uzunluk ve olay bütünlüğü ayırt edicidir.
• Şiiri düzyazı sanmak: Şiirde dize ve ölçü vardır; düzyazıda bu yapı bulunmaz.
• Dilekçeyi mektupla karıştırmak: Dilekçe resmî bir makama yazılır ve talep içerir; mektupta karşı tarafın adı ve samimi bir hitap bulunur.
• Metin türünü konudan bulmak: Tür, konuya değil amacı ve yapıya göre belirlenir; aynı konu farklı türlerde yazılabilir.

Özet

Metin türü, yazının amacına ve alıcısına göre belirlenir. Haber bir olayı gerçeğe uygun ve kısa biçimde aktarır, yorum yapmaz ve kaynak gösterir. Makale bir tezi kanıtlarla savunur ve kaynakça içerir. Deneme yazarın kendi düşüncesini serbestçe anlatır; kanıt zorunlu değildir. Şiir dize ve ölçüyle, hikâye kısa bir olayla, roman geniş bir olay dizisiyle, tiyatro sahneleme ve konuşmayla, masal olağanüstü ögelerle tanınır. Mektup karşı tarafın adını taşır, dilekçe resmî makama yazılır ve talep içerir, rapor verilerle sunar, gündem numaralı maddelerden oluşur. Metin türü konuya değil amaca göre belirlenir. Metin türü ile anlatım biçimi ayrı kavramlardır.

Kendi kendine dene: Önce on metin türü yaz ve her birinin amacını tek cümleyle belirt. İkinci adımda bu türlerden birer örnek parça taslağı oluştur. Üçüncü adımda taslakları türlerine göre sınıflandır ve ayırt edici özelliğini yaz. Son olarak bir konuyu hem haber hem deneme olarak yazarak aradaki farkı gerekçelendir.

Ne Öğreneceğiz

Haber, makale, deneme, şiir, hikâye, roman, tiyatro, masal, mektup, dilekçe, rapor ve bildiri gibi metin türlerinin amaç, dil ve yapı özellikleriyle birbirinden ayrılması. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Metin türlerini tanır ve örneklerle gösterir.
• Bir metnin türünü amaç ve yapı özelliklerinden belirler.
• Haber, makale ve deneme arasındaki farkı gerekçesiyle belirtir.
• Edebi türleri birbirinden ayırt eder.
• Mektup, dilekçe ve rapor gibi gündelik metinlerin özelliklerini belirler.
• Bir metnin türü ile anlatım biçiminin farkını açıklar.
• Verilen metinleri türlerine göre sınıflandırıp sayar.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Bir olayın gerçeğe uygun ve kısa biçimde aktarıldığı metin hangi türdedir?

1. Metnin amacı aktarmaktır.
2. Yorum yapılmadığı görülür.
3. Metin haber türündedir.

Sonuç/cevap: Haber

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Toplantıda görüşülecek işlerin numaralı maddeler hâlinde sıralandığı metin hangi türdedir?

1. Metin madde hâlinde düzenlenmiştir.
2. Maddeler numaralandırılmıştır.
3. Metin gündem türündedir.

Sonuç/cevap: Gündem

Kendini Dene

Soru: Haber, makale ve deneme metinlerini tanımlayınız. Üçünü karşılaştırarak aralarındaki farkları yazınız.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Haberin tanımı yazılır (4 puan). Makterelinin tanımı yazılır (4 puan). Denemenin tanımı yazılır (4 puan). Üçü arasındaki farklar karşılaştırılır (9 puan). En az bir fark gerekçelendirilir (4 puan). Toplam 25 puan.