Konu Anlatımı
Bu Konuda Neler Öğreneceğiz?
Paragraf, bir düşüncenin geliştirilerek anlatıldığı, kendi başına bir bütünlük taşıyan yazı birimidir. Bir paragrafta birden çok düşünce olabilir; ancak bu düşüncelerin hepsi ana düşünceye bağlıdır. Ana düşünce, paragrafta okuru yönlendiren ve bütün cümlelerin onun amacına hizmet ettiği temel fikirdir.
Bu başlıkta ana düşünceyi bulma yöntemini, yardımcı düşüncelerin görevini ve paragrafın yapısal düzenini öğreneceksiniz. Paragrafla gelen sorular çoğu zaman "ana düşünce nedir", "paragrafta kaç düşünce vardır", "hangi yardımcı düşünce yoktur" biçimlerinde olur. Bu soruların hepsinin çözümü aynı yönteme dayanır.
Ön Bilgi: Düşünce ve Cümle İlişkisi
Düşünce, bir konu üzerinde varılan yargıdır. Her cümle bir ya da birkaç düşünce içerebilir; ama bir paragrafta bütün cümleler aynı düşünceye bağlanır. Bu bağ kurulmadığında ortaya çıkan metin, paragraftan çok dağınık bir yazı olur.
İkinci ön bilgi, paragrafın bölümleridir. Bir paragraf genellikle üç bölümden oluşur: giriş bölümünde konu tanıtılır, gelişme bölümünde konu açılır, sonuç bölümünde ise düşünce özetlenir ya da bir yargıya bağlanır. Bazı paragraflarda sonuç açıkça kurulmaz.
Temel Kurallar
Paragraf, bir konu üzerinde yazılmış birden çok cümleden oluşan bütünlüklü yazı birimidir. Bütünlük, cümlelerin aynı düşünceye bağlanmasıyla sağlanır.
Ana düşünce, paragrafta en çok yer verilen ve diğer düşünceleri kapsayan düşüncedir. Diğer cümleler ana düşünceyi açıklamak, örneklemek ya da desteklemek için vardır.
Yardımcı düşünce, ana düşünceyi geliştiren ve açıklayan düşüncedir. Yardımcı düşünce ana düşünce olmadan da okunabilir; ana düşünce ise yardımcı düşünceler olmadan anlaşılamaz.
Paragrafta düşünceler birbirini doğurmak yerine birbirini açıklar. Düşünceler arasındaki bağ kopuk olduğunda metin paragraftan çıkar.
Anlatım biçimi ana düşüncenin okuma biçimini belirler. Betimleme yapılan paragrafta gözle görülenler, açıklama yapılanda neden-sonuç ilişkisi ön plana çıkar.
Paragrafta düşünce sayısı ölçülebilir. Yardımcı düşünce sayısı bulunurken cümleler tek tek okunur ve birbiriyle bağlanan düşünce blokları sayılır.
Paragraf Kavramları Karşılaştırma Tablosu
Aşağıdaki tablo, paragrafta yer alan kavramları görevlerine göre yan yana koyar. Sorudaki kavramın bu satırlardan hangisine ait olduğunu bulmak, cümlenin ne işe yaradığını göstermektedir.
| Kavram | Görevi | Paragraftaki yeri | Silme sonucu | Örnek görev |
|---|
| Ana düşünce | Bütün cümleleri yönlendirir | Her bölümde olabilir | Paragraf dağılır | Bir konunun asıl yargısı |
| Yardımcı düşünce | Ana düşünceyi açıklar | Gelişme bölüminde | Paragraf eksik kalır | Örnek ve açıklama |
| Giriş bölümü | Konuyu tanıtır | Başlangıçta | Konu anlaşılmaz | Yer ve zaman bilgisi |
| Gelişme bölümü | Konuyu açar | Ortada | Metin yetersiz kalır | Açıklama ve örnek |
| Sonuç bölümü | Düşünceyi özetler | Sonda | Düşünce havada kalır | Yargının özeti |
| Bağlayıcı cümle | Düşünceleri ilişkilendirir | Gelişme içinde | Düşünce kopukluğu olur | Önceki cümleye bağlanma |
Adım Adım Çözülmüş Örnek
Adım 1 — Paragrafı bütün olarak oku. Cümleleri tek tek okumadan önce paragrafın genel yönünü kavramaya çalış.
Adım 2 — Düşünce bloklarını ayır. Birbirini açıklayan cümleleri birlikte düşün ve her blok bir düşünce olarak işaretle.
Adım 3 — En geniş düşünceyi seç. Diğer blokları da kapsayan, en çok yer verilen düşünce ana düşüncedir.
Adım 4 — Gerekçe yaz. "Şu cümle şu düşünceyi açıklıyor" biçiminde en az iki eşleştirme göster; ana düşünce ancak böyle doğrulanır.
Sık Yapılan Hatalar
Paragraf sorularında kayıp, çoğu zaman ana düşünce ile yardımcı düşünceyi birbirine karıştırmaktan gelir.
- İlk cümleyi ana düşünce sanmak: Giriş cümlesi konuyu tanıtır ama bütün cümlelerin yönlendiği düşünce değildir; bu yüzden ilk cümle doğrudan seçenek yapılmamalıdır.
- Yardımcı düşünceyi ana düşünce saymak: Yardımcı düşünce tek başına okunabilen, ancak bütün paragrafı kapsamayan düşüncedir.
- Paragrafı cümle cümle okumak: Paragraf sorularında her cümle tek tek değerlendirilirse bütünlük kaybolur; önce genel yön okunmalıdır.
- En uzun cümleyi ana düşünce saymak: Ana düşünce uzunlukla değil kapsayıcılıkla belirlenir; uzun bir cümle diğer cümleleri kapsamıyor olabilir.
- Düşünce sayısını cümle sayısına eşitlemek: Düşünce sayısı ile cümle sayısı aynı değildir; birkaç cümle tek bir düşünceyi oluşturabilir.
- Sonuç bölümünü atlamak: Paragrafın sonunda bir yargı kurulmuşsa bu bölüm ana düşünceyi en açık biçimde özetler ve gözden geçirilmemelidir.
Özet
Paragraf, bir konu üzerinde yazılmış ve aynı düşünceye bağlanmış cümlelerden oluşan bütünlüklü yazı birimidir. Paragrafın bütünlüğü, cümlelerin aynı düşünceye bağlanmasıyla sağlanır. Ana düşünce, bütün cümlelerin yönlendiği ve en çok yer verilen düşüncedir. Yardımcı düşünce ana düşünceyi açar, örnekle destekler; tek başına okunabilir ama paragrafın bütününü kapsamaz. Paragraf üç bölümden oluşur: girişte konu tanıtılır, gelişmede konu açılır, sonuçta düşünce özetlenir. Anlatım biçimi ana düşüncenin okunma biçimini etkiler. Düşünce sayısı cümle sayısına eşit değildir; birbirini açıklayan cümleler tek bir düşünce sayılır. Çözümde önce paragrafın genel yönü okunur, sonra düşünce blokları ayrılır ve en geniş düşünce ana düşünce olarak seçilir.
Kendi kendine dene: Önce dört paragraflık bir metin yaz. İkinci adımda her paragrafta ana düşünceyi bul ve altına çiz. Üçüncü adımda her paragrafta kaç yardımcı düşünce bulunduğunu say. Dördüncü adımda paragrafların birini betimleme, birini açıklama, birini anlatma ve birini tartışma türünde yaz. Son olarak her paragrafta hangi cümlenin ana düşünceyi en açık biçimde özetlediğini belirt.
Ne Öğreneceğiz
Paragrafın tanımı ve yapısı, ana düşünce ile yardımcı düşüncenin bulunması, düşüncelerin sıralanış düzeni, paragrafta anlatım biçimlerinin etkisi ve paragrafla ilgili öge sayımı çalışmaları. Bu konuda ögrenme çıktıları:
- Paragrafın tanımını ve temel özelliklerini açıklar.
- Ana düşünce ile yardımcı düşünce arasındaki farkı belirtir.
- Bir paragraftan ana düşünceyi gerekçesiyle çıkarır.
- Paragrafın giriş, gelişme ve sonuç bölümlerini ayırt eder.
- Paragrafta anlatım biçimlerinin düşünceyi nasıl etkilediğini açıklar.
- Paragraftaki yardımcı düşünce sayısını bulur ve gerekçelendirir.
- Verilen paragrafları türlerine göre sınıflandırır.
Basit Örnek ve Günlük Yaşam
Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:
Soru: Bir paragrafta en çok yer verilen ve diğer cümlelerin yönlendiği düşünce nedir?
- Bütün cümleler okunur.
- Düşünce blokları ayrılır.
- En geniş kapsamlı düşünce seçilir.
Sonuç/cevap: Ana düşünce
İleri Örnek
Daha ileri bir uygulama:
Soru: Paragrafta düşünceler arasındaki ilişkinin kopmaması neyle sağlanır?
- Cümleler arasındaki bağ denetlenir.
- Düşüncelerin birbirine bağlandığı görülür.
- Bütünlük sağlanır.
Sonuç/cevap: Düşüncelerin birbirini açmasıyla
Kendini Dene
Soru: Paragraf ile ana düşünce kavramlarını tanımlayınız. Ana düşüncenin yardımcı düşünceden farkını iki özellik üzerinden açıklayınız.
Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Paragrafın tanımı yazılır (5 puan). Ana düşüncenin tanımı yazılır (5 puan). Kapsayıcılık özelliği belirtilir (5 puan). Yer verilme sıklığı özelliği açıklanır (5 puan). Yardımcı düşünceyle karşılaştırma yapılır (5 puan). Toplam 25 puan.
