Anlatım Biçimleri

Konu Anlatımı

Bu Konuda Neler Öğreneceğiz?

Aynı konu, farklı biçimlerle anlatılabilir. Bir gölü gözlemlerken renklerini, kokusunu ve yansıttığı ışığı anlatmak betimleme; aynı gölün oluşumunu neden-sonuç zinciriyle ele almak açıklama; bir göl kenarında geçen olayı zaman sırasına göre vermek anlatma; gölün korunması gerektiği yönünde iki görüşü karşılaştırmak ise tartışmadır.

Bu başlıkta beş temel anlatım biçimini tanıyacak, her birinin ayırt edici özelliklerini öğreneceksiniz. Sınavda bu konu çoğu zaman bir metnin hangi biçimde yazıldığını ya da bir konu için hangi biçimin uygun olduğunu sorar. Ayırt edici özellikleri bilmek bu soruların hepsini çözmeye yeter.

Ön Bilgi: Metin Türü ile Anlatım Biçimi

Metin türü, metnin ne amaçla yazıldığını belirtir; anlatım biçimi ise metnin hangi yöntemle aktarıldığını belirtir. Bu ikisi birbirine karıştırılmamalıdır. Bir deneme yazısı bir metin türüdür ve içinde tartışma biçimi kullanılabilir.

İkinci ön bilgi, sıralamadır. Betimlemede nesneler ya da özellikler, anlatmada olaylar, açıklamada neden ve sonuçlar sıralanır. Bu sıralama, biçimi tanımak için güçlü bir ipucudur.

Temel Kurallar

Betimlemede nesneler ya da tasvir edilen kişi, gözle görülebilen özellikleriyle anlatılır. Renk, şekil, koku, doku, boy gibi unsurlar betimlemenin temel malzemesidir.

Açıklamada bir olgu ya da kavram, neden ve sonuç ilişkisiyle ele alınır. Açıklamada okuru ikna etmek değil, bir şeyi anlatmak amaçlanır.

Anatmada olaylar zaman sırasına göre aktarılır. Anlatmada kişiler, yer ve zaman bilgisi bulunur.

Tartışmada bir konu hakkında farklı görüşler karşılaştırılır. Bir görüş savunulurken karşı görüş de söylenebilir ve sonuçta bir yargıya varılır.

Öykülemede bir olay, kişiler aracılığıyla aktarılır. Öyküleme anlatmanın özel bir türüdür; amaç deneyimi aktarmaktır.

Biçim seçimi konuya göre yapılır. Bir nesnenin görünümü anlatılacaksa betimleme, nedenleri ortaya konacaksa açıklama uygundur.

Anlatım Biçimleri Karşılaştırma Tablosu

Aşağıdaki tablo, anlatım biçimlerini amaç, malzeme ve ayırt edici özelliklerine göre yan yana koyar. Metnin hangi biçimde olduğunu belirlemek için bu satırlardaki ölçütler kullanılır.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Adım 1 — Metinde neyin anlatıldığını belirle. Nesne mi, olay mı, kavram mı, yoksa bir görüş mü anlatıldığını bul.

Adım 2 — Malzemeyi tanı. Renk, şekil, koku gibi unsurlar varsa betimleme; neden-sonuç varsa açıklama düşünülür.

Adım 3 — Düşünce biçimini denetle. Görüşler karşılaştırılıyorsa tartışma, olaylar sıralanıyorsa anlatma vardır.

Adım 4 — Gerekçe yaz. "Şu unsur bulunduğu için bu metin şu biçimdedir" biçiminde tek cümlelik bir gerekçe yaz.

Sık Yapılan Hatalar

Anlatım biçimleri sorularında kayıp, çoğu zaman metin türü ile anlatım biçiminin karıştırılmasından gelir.

• Metin türüyle anlatım biçimini karıştırmak: Deneme bir metin türüdür; tartışma ise bir anlatım biçimidir. İkisi farklı kavramlar olduğu için karıştırılmamalıdır.
• Betimlemede açıklama aramak: Betimlemede nesnenin nasıl göründüğü anlatılır; nedenleri açıklamak betimlemeye girmez.
• Açıklamayı tartışma sanmak: Açıklamada yazar bir görüş karşılaştırmaz; tartışmada farklı görüşler yan yana konur.
• Anlatma ile öykülemeyi ayıramamak: Anlatma olayları aktarır, öyküleme ise kişileri konuşturup deneyim aktarır.
• Yalnız konuya bakmak: Biçim, yalnız konuya göre belirlenmez; aynı konu betimleme ile de açıklama ile de anlatılabilir.
• Betimleme unsurlarını atlamak: Betimlemede renk, şekil, koku, doku unsurları aranır; bu unsurların hiçbiri yoksa metin betimleme değildir.

Özet

Anlatım biçimi, metnin hangi yöntemle aktarıldığını belirtir. Betimlemede nesne ya da kişi, gözle görülen özellikleriyle anlatılır; renk, şekil, koku, doku ve boy temel unsurlardır. Açıklamada bir olgu ya da kavram neden-sonuç ilişkisiyle ele alınır; görüş karşılaştırılmaz. Anatmada olaylar zaman sırasına göre aktarılır ve kişi, yer, zaman bilgisi bulunur. Tartışmada bir konu hakkında farklı görüşler karşılaştırılır ve bir yargıya varılır. Öyküleme, anlatmanın kişiler aracılığıyla deneyim aktaran türüdür. Söyleyide yazar görüşünü açıkça belirtir. Biçim seçimi yalnız konuya göre yapılmaz; aynı konu farklı biçimlerde anlatılabilir. Metin türü ile anlatım biçimi ayrı kavramlardır.

Kendi kendine dene: Önce tek bir konu se ve onu beş biçimde kısa paragraflar hâlinde yaz. İkinci adımda her paragrafın hangi biçimde olduğunu gerekçesiyle belirt. Üçüncü adımda betimleme paragraflarında kullandığın unsurları listele. Son olarak bir konu se ve bu konuyu anlatmanın neden en uygun biçim olduğunu gerekçesiyle yaz.

Ne Öğreneceğiz

Betimleme, açıklama, anlatma, tartışma ve öyküleme anlatım biçimlerinin tanımı, kullanım amacı, ayırt edici özellikleri ve metin içinde biçim seçimini belirleyen ölçütler. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Betimleme, açıklama, anlatma, tartışma ve öyküleme biçimlerini tanır.
• Bir metnin anlatım biçimini ayırt edici ölçütlerle belirler.
• Betimlemenin unsurlarını tanır ve sıralamayı kavrar.
• Açıklamanın temel ilkelerini örneklerle gösterir.
• Tartışma metninin aşamalarını tanır.
• Konuya uygun anlatım biçimini gerekçesiyle seçer.
• Verilen metinleri biçimlerine göre sınıflandırıp sayar.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Bir masanın rengini, biçimini ve yüzey dokusunu anlatan metin hangi biçimdedir?

1. Metinde görünen özellikler sayılır.
2. Neden-sonuç ilişkisi kurulmamıştır.
3. Metin betimleme biçimindedir.

Sonuç/cevap: Betimleme

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Yazarın bir konu hakkındaki kendi görüşünü açıkça belirttiği metin hangi biçimdedir?

1. Metinde bir görüş vardır.
2. Görüş açıkça belirtilmektedir.
3. Metin söyleyi biçimindedir.

Sonuç/cevap: Söyleyi

Kendini Dene

Soru: Aşağıdaki cümlede anlatım bozukluğu vardır: «Yarın sınav olacaklarını unutmasınlar.» Cümleyi düzeltiniz, bozukluğun adını yazınız ve düzeltilmiş hâlinin gerekçesini açıklayınız.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Cümlenin düzeltilmesi 5 puan; bozukluğun adının belirtilmesi (öge eksikliği) 5 puan; gerekçenin açıklanması 3 puan; yazım 2 puan. Toplam 15 puan.