TYTTürkçe
Türkçe · TYT · Cümle, Anlatım ve Metin Bilgisi
Aynı konu, farklı biçimlerle anlatılabilir. Bir gölü gözlemlerken renklerini, kokusunu ve yansıttığı ışığı anlatmak betimleme; aynı gölün oluşumunu neden-sonuç zinciriyle ele almak açıklama; bir göl kenarında geçen olayı zaman sırasına göre vermek anlatma; gölün korunması gerektiği yönünde iki görüşü karşılaştırmak ise tartışmadır.
Bu başlıkta beş temel anlatım biçimini tanıyacak, her birinin ayırt edici özelliklerini öğreneceksiniz. Sınavda bu konu çoğu zaman bir metnin hangi biçimde yazıldığını ya da bir konu için hangi biçimin uygun olduğunu sorar. Ayırt edici özellikleri bilmek bu soruların hepsini çözmeye yeter.
Metin türü, metnin ne amaçla yazıldığını belirtir; anlatım biçimi ise metnin hangi yöntemle aktarıldığını belirtir. Bu ikisi birbirine karıştırılmamalıdır. Bir deneme yazısı bir metin türüdür ve içinde tartışma biçimi kullanılabilir.
İkinci ön bilgi, sıralamadır. Betimlemede nesneler ya da özellikler, anlatmada olaylar, açıklamada neden ve sonuçlar sıralanır. Bu sıralama, biçimi tanımak için güçlü bir ipucudur.
Betimlemede nesneler ya da tasvir edilen kişi, gözle görülebilen özellikleriyle anlatılır. Renk, şekil, koku, doku, boy gibi unsurlar betimlemenin temel malzemesidir.
Açıklamada bir olgu ya da kavram, neden ve sonuç ilişkisiyle ele alınır. Açıklamada okuru ikna etmek değil, bir şeyi anlatmak amaçlanır.
Anatmada olaylar zaman sırasına göre aktarılır. Anlatmada kişiler, yer ve zaman bilgisi bulunur.
Tartışmada bir konu hakkında farklı görüşler karşılaştırılır. Bir görüş savunulurken karşı görüş de söylenebilir ve sonuçta bir yargıya varılır.
Öykülemede bir olay, kişiler aracılığıyla aktarılır. Öyküleme anlatmanın özel bir türüdür; amaç deneyimi aktarmaktır.
Biçim seçimi konuya göre yapılır. Bir nesnenin görünümü anlatılacaksa betimleme, nedenleri ortaya konacaksa açıklama uygundur.
Aşağıdaki tablo, anlatım biçimlerini amaç, malzeme ve ayırt edici özelliklerine göre yan yana koyar. Metnin hangi biçimde olduğunu belirlemek için bu satırlardaki ölçütler kullanılır.
| Biçim | Amaç | Malzeme | Ayırt edici özellik | Örnek konu |
|---|---|---|---|---|
| Betimleme | Görünümü aktarmak | Renk, şekil, koku, doku | Gözle görülen özellikler sıralanır | Bir odanın görünümü |
| Açıklama | Bir şeyi anlatmak | Neden, sonuç, karşılaştırma | Neden-sonuç zinciri kurulur | Yağışın oluşumu |
| Anlatma | Olayları aktarmak | Olay, kişi, yer, zaman | Olaylar zaman sırasına göre verilir | Bir yolculuk |
| Tartışma | Görüş savunmak | Görüş, kanıt, karşı görüş | Farklı görüşler karşılaştırılır | Uzaktan eğitim |
| Öyküleme | Deneyim aktarmak | Kişiler ve olaylar | Kişiler konuşturulur | Bir aile anısı |
| Söyleyi | Bir görüşü belirtmek | Görüş ve savunma | Yazar görüşünü açıkça belirtir | Bir konu üzerine görüş |
Adım 1 — Metinde neyin anlatıldığını belirle. Nesne mi, olay mı, kavram mı, yoksa bir görüş mü anlatıldığını bul.
Adım 2 — Malzemeyi tanı. Renk, şekil, koku gibi unsurlar varsa betimleme; neden-sonuç varsa açıklama düşünülür.
Adım 3 — Düşünce biçimini denetle. Görüşler karşılaştırılıyorsa tartışma, olaylar sıralanıyorsa anlatma vardır.
Adım 4 — Gerekçe yaz. "Şu unsur bulunduğu için bu metin şu biçimdedir" biçiminde tek cümlelik bir gerekçe yaz.
Anlatım biçimleri sorularında kayıp, çoğu zaman metin türü ile anlatım biçiminin karıştırılmasından gelir.
Anlatım biçimi, metnin hangi yöntemle aktarıldığını belirtir. Betimlemede nesne ya da kişi, gözle görülen özellikleriyle anlatılır; renk, şekil, koku, doku ve boy temel unsurlardır. Açıklamada bir olgu ya da kavram neden-sonuç ilişkisiyle ele alınır; görüş karşılaştırılmaz. Anatmada olaylar zaman sırasına göre aktarılır ve kişi, yer, zaman bilgisi bulunur. Tartışmada bir konu hakkında farklı görüşler karşılaştırılır ve bir yargıya varılır. Öyküleme, anlatmanın kişiler aracılığıyla deneyim aktaran türüdür. Söyleyide yazar görüşünü açıkça belirtir. Biçim seçimi yalnız konuya göre yapılmaz; aynı konu farklı biçimlerde anlatılabilir. Metin türü ile anlatım biçimi ayrı kavramlardır.
Kendi kendine dene: Önce tek bir konu se ve onu beş biçimde kısa paragraflar hâlinde yaz. İkinci adımda her paragrafın hangi biçimde olduğunu gerekçesiyle belirt. Üçüncü adımda betimleme paragraflarında kullandığın unsurları listele. Son olarak bir konu se ve bu konuyu anlatmanın neden en uygun biçim olduğunu gerekçesiyle yaz.
Betimleme, açıklama, anlatma, tartışma ve öyküleme anlatım biçimlerinin tanımı, kullanım amacı, ayırt edici özellikleri ve metin içinde biçim seçimini belirleyen ölçütler. Bu konuda ögrenme çıktıları:
Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:
Soru: Bir masanın rengini, biçimini ve yüzey dokusunu anlatan metin hangi biçimdedir?
Sonuç/cevap: Betimleme
Daha ileri bir uygulama:
Soru: Yazarın bir konu hakkındaki kendi görüşünü açıkça belirttiği metin hangi biçimdedir?
Sonuç/cevap: Söyleyi
Soru: Aşağıdaki cümlede anlatım bozukluğu vardır: «Yarın sınav olacaklarını unutmasınlar.» Cümleyi düzeltiniz, bozukluğun adını yazınız ve düzeltilmiş hâlinin gerekçesini açıklayınız.
Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Cümlenin düzeltilmesi 5 puan; bozukluğun adının belirtilmesi (öge eksikliği) 5 puan; gerekçenin açıklanması 3 puan; yazım 2 puan. Toplam 15 puan.
Aynı konu, farklı biçimlerle anlatılabilir. Bir gölü gözlemlerken renklerini, kokusunu ve yansıttığı ışığı anlatmak betimleme; aynı gölün oluşumunu neden-sonuç zinciriyle ele almak açıklama; bir göl kenarında geçen olayı zaman sırasına göre vermek anlatma; gölün korunması gerektiği yönünde iki görüşü karşılaştırmak…
Aynı konu, farklı biçimlerle anlatılabilir. Bir gölü gözlemlerken renklerini, kokusunu ve yansıttığı ışığı anlatmak betimleme; aynı gölün oluşumunu neden-sonuç zinciriyle ele almak açıklama; bir göl kenarında geçen olayı zaman sırasına göre vermek anlatma; gölün korunması gerektiği yönünde iki görüşü karşılaştırmak…
Metin türü ne amaçla yazıldığını, anlatım biçimi hangi yöntemle aktarıldığını belirtir.
Metin türüyle anlatım biçimini karıştırmak: Deneme bir metin türüdür; tartışma ise bir anlatım biçimidir. İkisi farklı kavramlar olduğu için karıştırılmamalıdır. Betimlemede açıklama aramak: Betimlemede nesnenin nasıl göründüğü anlatılır; nedenleri açıklamak betimlemeye girmez.
Betimleme = nesne ya da kişinin gözle görülen özelliklerle aktarılmasıdır · Açıklama = bir olgu ya da kavramın neden-sonuç ilişkisiyle ele alınmasıdır · Anlatma = olayların zaman sırasına göre aktarılmasıdır · Tartışma = bir konu hakkında farklı görüşlerin karşılaştırılmasıdır
"açıklama" kavramı için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
Doğru cevap: B) Bir olgu ya da kavramın neden ve sonuç ilişkisiyle ele alınmasıdır
Bir olgu ya kavramı Anlatım Biçimleri konusunun temel bir kavramıdır. Detaylar konu anlatımında verilmiştir.
"betimleme" kavramı için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
Doğru cevap: A) Nesne ya da kişinin gözle görülen özellikleriyle aktarılmasıdır
Nesne ya da kavramı Anlatım Biçimleri konusunun temel bir kavramıdır. Detaylar konu anlatımında verilmiştir.
Aşağıdakilerden hangisi "anlatma" ile "öyküleme" arasındaki ilişkiyi doğru ifade eder?
Doğru cevap: D) Anlatma olayları sıralar, öyküleme kişiler aracılığıyla deneyim aktarır
Anlatma olayları sıralar, kavramı Anlatım Biçimleri konusunun temel bir kavramıdır. Detaylar konu anlatımında verilmiştir.
Konu anlatımları hesapsız okunur. Quiz, slayt ve deneme için hesap gerekir.
Türkçe için çalışma yolu
Konu anlatımları hesapsız okunur; quiz, slayt ve deneme için hesap gerekir.
Bu sayfa Anlatım Biçimleri konusunun anlatımını, kazanımlarını ve örnek sorularını içerir. Konuyla ilgili tüm sorular için testi çöz, diğer konular için DersTeders ana sayfasına geçebilirsin.
Bu konuyu çalış: hesap aç, ilerlemen kaydedilsin.
Hesap aç