Konu Anlatımı
Bu Konuda Neler Öğreneceğiz?
Sözel mantık problemlerinde sayı yoktur, kural vardır. Elimizde bir kaç bilgi verilir, bu bilgilerden hareket ederek sorulan sonuca ulaşmamız istenir. Bu yüzden konunun asıl konusu bir bilgi değil, bir yöntemdir: hangi bilgiden hangi sonuca nasıl geçilir.
Bu başlıkta önce kural koyma ve örneğe uygulama yöntemini, sonra benzerlik ilişkisini, ardından sınıflama, gereklilik ve yeterlilik ayrımını öğreneceksiniz. Her yöntem için birden çok örnek göreceksiniz. Sınavda bu konu genellikle bir kural verilip bir sonuç istendiği biçimde sorulur.
Ön Bilgi: Önerme ve Sonuç
Bir olgunun doğru ya da yanlış olduğunu belirten sözlü ifadeye önerme denir. Önermeler karşılıklı olarak birbirini doğrulayabilir, onaylayabilir ya da çürütebilir. Sözel mantıkta verilen bilgiler bu önermeler biçiminde düşünülür.
İkinci ön bilgi, gereklilik ve yeterlilik ayrımıdır. Bir sonuç için gereken koşul gereklilik, tek başına sonucu doğrulamak için yeterli olan koşul ise yeterlilik olarak adlandırılır. Sözel mantık problemlerinde bu iki kavramın karıştırılması en sık hatalardan biridir.
Temel Kurallar
Sözel mantık problemleri kural ile örnek arasında geçiş yapar. Verilen genel kural, somut örneği açıklar; somut örnek de kuralın geçerli olduğunu gösterir.
Benzerlik ilişkisinde eksik olan öğe bulunur. İki öğeden biri verilmiş, diğeri soruluyorsa aranan öğe, verilen örneklerin ortak özelliğidir.
Sınıfama yönteminde örnekler kutuya yerleştirilir. Verilen dört örnekten üçü aynı kutuya, biri başka kutuya oturacaktır; yerleştirmeyi yapan seçenek aranır.
Gereklilik, sonuç için zorunlu koşuldur. Gereklilik sağlanmazsa sonuç kesin olarak gerçekleşmez.
Yeterlilik, tek başına sonucu doğrulayan koşuldur. Yeterlilik sağlandığında başka bir koşula gerek kalmaz.
Çıkarımda verilen bilgiye bağlı kalınır. Verilmeyen bir bilgi sonuca eklenemez; "kesinlikle" gibi güçlü ifadeler kullanılamaz.
Sözel Mantık Yöntemleri Karşılaştırma Tablosu
Aşağıdaki tablo, sözel mantık problemlerinde kullanılan yöntemleri yan yana koyar. Sorunun tipine bakarak hangi yöntemin uygulanacağı bu tablodan bulunur.
| Yöntem | Ne verilir? | Ne sorulur? | Çıkarımın dayanağı | Örnek |
|---|
| Kural örneği açıklar | Genel bir kural | Kurala uyan sonuç | Kuralın kendisi | Kuş uçan canlılardır |
| Örnek kuralı gösterir | Somut bir örnek | Genel kural | Örneğin ortak özelliği | Arı, sinek, kelebek |
| Benzerlik ilişkisi | İki öğeden biri | Eksik öğe | Ortak özellik | Göz, kulak, diş |
| Sınıflama | Dört örnek | Yerleştirilen öğe | Örneklerin ortak özelliği | Havuç, patates,elma |
| Gereklilik | Bir koşul | Koşul olmadan sonuç | Koşulun zorunluluğu | Oksijen solunumu |
| Yeterlilik | Bir koşul | Tek başına yeterli koşul | Koşulun yeterliliği | Sınavdan 80 almak |
| Sonuç çıkarma | Verilen bilgiler | Kaçınılmaz sonuç | Bilgilerin ortak etkisi | Elde veri olmaması |
Adım Adım Çözülmüş Örnek
Adım 1 — Verilenleri ayır. Hangi bilgi kural, hangi bilgi örnek olduğunu belirle. Kural geneldir, örnek somuttur.
Adım 2 — Sorunun tipini belirle. Kural mı aranıyor, örnek mi, sınıflama mı, yoksa sonuç mu? Tip belirlenince yöntem de belirlenir.
Adım 3 — İlişkiyi kur. Benzerlikte ortak özelliği, sınıflamada ayırt edici özelliği bul.
Adım 4 — Sonucu gerekçelendir. "Şu örnek şu kuralın gerektirdiği sonucu verir" biçiminde iki cümlelik bir gerekçe yaz.
Sık Yapılan Hatalar
Sözel mantıkta kayıp, çoğu zaman kural ile örneği karıştırmaktan ve gereklilik ile yeterliliği ayıramamaktan gelir.
- Kuralı örnek sanmak: Genel bir yargı kural, tekil bir olay ise örnektir. Kural ile örnek yer değiştirilirse sonuç bulunamaz.
- Gerekliliği yeterlilik sanmak: Gereklilik zorunlu koşul, yeterlilik tek başına sonucu doğrulayan koşuldur; ikisi birbirinin yerine kullanılamaz.
- Verilmeyen bilgiyi eklemek: Verilen bilgilerden yararlanılarak sonuca varılır; metinde olmayan bir bilgi kullanılamaz.
- Ortak özelliği bulamamak: Benzerlik sorularında örneklerin hepsinde bulunan özellik aranır; tek bir örneğe özgü özellik doğru cevap değildir.
- Sınıflamada üç örneği birleştirmek: Sınıflama sorusunda dört örnekten üçü aynı özelliği taşır; dördü birden aynı kutuya konulamaz.
- Karşıt örneği bulamamak: Bir kuralın yanlış olduğunu göstermek için kurala uymayan bir örnek yeterlidir; bu örnek aranmazsa kural denetlenemez.
Özet
Sözel mantık problemleri kural ile örnek arasında geçiş yapar. Benzerlik ilişkisinde eksik olan öğe, verilen örneklerin ortak özelliğidir. Sınıfama yönteminde dört örnekten üçü aynı kutuya oturur ve yerleştirmeyi yapan seçenek aranır. Gereklilik sonuç için zorunlu koşuldur; yeterlilik ise tek başına sonucu doğrulayan koşuldur. Çıkarımda yalnız verilen bilgilerden yararlanılır, eksik bilgi eklenmez. Bir kuralın yanlış olduğunu göstermek için kurala uymayan bir karşıt örnek yeterlidir. Çözümde verilenler ayrılır, sorunun tipi belirlenir, ilişki kurulur ve sonuç gerekçesiyle yazılır.
Kendi kendine dene: Önce beş sözel mantık sorusu yaz ve her birinin tipini belirle: kural mı, örnek mi, sınıflama mı, gereklilik mi? İkinci adımda her soruyu çöz ve iki cümlelik gerekçe yaz. Üçüncü adımda kendi koyduğun bir kural için karşıt örnek bul. Son olarak bir kural ile onu uygulayan örneği yaz ve aralarındaki geçişi açıkla.
Ne Öğreneceğiz
Sıralama, eşleştirme, doğru-yanlış ve çıkarım soruları Bu konuda ögrenme çıktıları:
- Verilen koşullara göre sıralama yapar.
- Eşleştirme ve yerleştirme problemlerini çözer.
- Doğru-yanlış bilgilere dayalı çıkarım yapar.
- Tablolaştırarak karmaşık bilgiyi düzenler.
Basit Örnek ve Günlük Yaşam
Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:
Soru: Ali, Ayşe'den uzun; Ayşe, Can'dan uzundur. En uzun kimdir?
- Adım 1: Karşılaştırmalar sırayla yazılır: Ali, Ayşeden uzundur.
- Adım 2: İkinci koşul da eklenir: Ayşe, Candan uzundur.
- Adım 3: İki bilgi tek zincirde birleştirilir: Ali, Ayşe, Can sıralaması oluşur.
- Adım 4: Zincirin sonundaki kişi en kısadır; en uzun Ali olur.
Sonuç/cevap: Ali
İleri Örnek
Daha ileri bir uygulama:
Soru: Bir mağazada 100 birim üzeri alışverişte kargo bedavadır, aksi durumda ücretlidir. Ayşe 80 birim, Burak 120 birim alışveriş yapmıştır. Hangisi kesindir?
- Adım 1: Her kişi için alt sınır test edilir: Ayşe 80, Burak 120 TLdir.
- Adım 2: Ayşe'nin alışverişinde kargo ücrete dâhildir, Burak'ınkinde bedavadır.
- Adım 3: İki durum birlikte değerlendirildiğinde yalnız birinin kargosu ücretsiz olduğu görülür.
Sonuç/cevap: Burak'ın kargosu bedava, Ayşe'nin ücretlidir.
Kendini Dene
Soru: Görev: Aşağıdaki koşullara göre dört kişinin oturma sırasını bul. (1) Ayşe, Ali'den önce oturur. (2) Can, Ali'den sonra oturur. (3) Derya, Can'dan sonra oturur. Önce koşulları okuyup sırayı bir şema hâlinde çiz, sonra sırayı soldan sağa yaz. Son olarak "en son oturan kimdir?" ve "Ayşe ile Can arasında kimler vardır?"
Örnek cevap: Puanlama anahtarı: koşulların tek tek okunup şemaya yerleştirilmesi 4 puan; sıranın Ayşe - Ali - Can - Derya olarak doğru yazılması 8 puan; "en son oturan kimdir?" sorusunun Derya olarak yanıtlanması 4 puan; "Ayşe ile Can arasında" sorusunun Ali şeklinde yanıtlanması 3 puan; şemanın okunaklılığı ve imla 1 puan. Toplam 20 puan. Model cevap: 1. koşul: Ayşe < Ali. 2. koşul: Ali < Can. 3. koşul: Can < Derya. Birleştirince sıra Ayşe - Ali - Can - Derya olur. En sonda Derya oturur; Ayşe ile Can arasında yalnızca Ali vardır. Zorunlu sonuç, üç koşulun da birlikte sağlanabildiği tek sıra olduğu için kesindir.
