Bağlaç ve Cümle Bağlayıcıları

Konu Anlatımı

Bu Konuda Neler Öğreneceğiz?

Bir Türkçe cümlesinde anlam kopukluğu olmamasının nedeni, sözcüklerin ve cümlelerin birbirine bağlanmasıdır. Bu bağlama işini yapan sözcüklere bağlaç denir. Bağlaçlar olmadan da anlatılabilir ama anlam bütünlüğünün korunması için onlara ihtiyaç vardır.

Bu başlıkta bağlaçları önce bağladıkları birime göre, sonra taşıdıkları anlama göre inceleyeceğiz. İçerik bağlaçları, benzetme bağlaçları, sonuç bağlaçları, amaç bağlaçları, koşul bağlaçları ve karşıtlık bağlaçları başlıkları ele alınacak. Ayrıca de/da ile bile yazımının nasıl ayırt edileceği de öğrenilecek.

Ön Bilgi: Cümlenin Yapısını Tanımak

Bağlaç tanımlanırken ilk soru şudur: bu sözcük neye bağlanıyor? Tek sözcüğe bağlanıyorsa sözcük bağlacı, öbeğe bağlanıyorsa öbek bağlacı, cümleye bağlanıyorsa cümle bağlacıdır. Bağlanan birimi bulmadan bağlacın türü belirlenemez.

İkinci ön bilgi, cümle türleridir. Sıralı cümleler vekâlet yoluyla da bağlanabilir ve bu bağlama sessizdir; buna karşılık bağlaçla bağlanan cümlede bağlama görünür durumdadır. Bu yüzden bağlaç bulmak için önce yüklemleri saymak gerekir.

Temel Kurallar

Bağlaç, birbirine bağladığı birimin anlam ilişkisini gösterir. Anlam ilişkisi nedensel, sonuçlu, amaçlı, koşullu, karşıtlıklı ya da benzetme olabilir.

Çift bağlaç iki, üçlü bağlaç üç sözcükten oluşur. Her iki durumda da bağlaç cümlenin başında ya da cümlenin sonunda kullanılır ve ögelerin konumu değişir.

ve bağlacı aynı cinsiyetteki ögeleri bağlar. İki farklı cinsiyetteki ögeyi bağlamak için ve yerine ile kullanılır.

de/da bağlacı anlamca birbirine bağlanan iki cümleyi koyutlar. Kendisinden sonra yalnız isim değil, nitelenmiş isim ya da zamir gelmelidir.

Ama, fakat, ancak, yine de karşıtlık anlamı taşır. Bunlar birbirinin yerine kullanılabilen bağlaçlardır; anlam farkları incedir.

Çünkü, öyle ki, üstelik sonuç ve ek bağlaçlarıdır. Çünkü gerekçe bildirir ve ikinci cümlenin sonuna gelir; üstelik ekleme anlamı taşır ve cümlenin başında kullanılır.

Bağlaçlar Karşılaştırma Tablosu

Aşağıdaki tablo, bağlaçları anlam ilişkilerine göre yan yana koyar. Sorudaki bağlacı bu satırlardan hangisinin taşıdığı anlamla eşleştirmeniz gerekir.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Adım 1 — Bağlacı yerinde bul. Bağlaçlar cümlenin başında, ortasında ya da sonunda bulunur; önce aday sözcükleri belirle.

Adım 2 — Bağlanan birimi sor. Bağlacın öncesindeki ve sonrasindaki bölümlerin ne olduğuna bak: tek sözcük, öge mi yoksa bağımsız bir cümle mi?

Adım 3 — Anlam ilişkisini kur. İki bölüm arasındaki ilişkinin nedensel, sonuçlu, karşıtlıklı ya da eşitlik olduğunu belirle.

Adım 4 — Yazımı denetle. Bağlaç neye bağlanıyorsa onu yaz; de/da yalnız isim ya da zamirden sonra, bile ise içinde zaten bulunduğu sözcüğün sonuna gelir.

Sık Yapılan Hatalar

Bağlaç sorularında kayıp, çoğu zaman bağlacın anlam ilişkisini bağlandığı birimden ayırmamaktan gelir.

• Anlam ilişkisini gözden kaçırmak: Bağlaçtan önce ve sonra gelen bölümlerin ilişkisi bağlacın anlamını belirler; bağlaç adı bu ilişki bilinmeden bulunamaz.
• de/da yazımını yanlış uygulamak: De/da bağlacı kendisinden sonra yalnız isim ya da zamir gelirse kullanılır; fiilden sonra gelen ek de/da ayrımına girmez.
• Bile bağlacını yanlış yazmak: Bile bağlacı ayrı yazılır ve içinde zaten bulunduğu sözcüğün sonuna gelir; bileşik sözcük oluşturmaz.
• Çift bağlaçları tek saymak: Hem … hem, ne … ne, ister … ister gibi yapılarda bağlaç iki tanedir; yalnız biri sayılamaz.
• Ve ile ile bağlaçlarını karıştırmak: Ve aynı soydan ögeleri, ile farklı soydan ögeleri bağlar; ögelerin cinsi denetlenmelidir.
• Çünküyü cümle başında kullanmak: Gerekçe bildiren çünkü bağlacı ikinci cümlenin sonunda gelir; sonuçtan önce kullanılamaz.

Özet

Bağlaç, bağladığı birimin anlam ilişkisini gösteren sözcüktür. Bağlaçlar tek sözcüğe, öbeğe ya da cümleye bağlanabilir. Çift bağlaç iki, üçlü bağlaç üç sözcükten oluşur ve cümlenin başında ya da sonunda kullanılır. Ve aynı soydan ögeleri, ile farklı soydan ögeleri bağlar. De/da iki cümleyi birbirine bağlayıp koyutur ve kendisinden sonra isim ya da zamir gelmesini gerektirir. Bile ayrı yazılır ve içinde bulunduğu sözcüğün sonuna gelir. Ama, fakat, ancak karşıtlık anlamı taşır. Çünkü gerekçe bildirir ve ikinci cümlenin sonunda gelir. Üstelik cümlenin başında kullanılır ve ekleme yapar. Öyle ki beklenmedik bir sonuç bildirir. Çözümde önce bağlaç bulunur, sonra bağlandığı birim sorulur, ardından anlam ilişkisi kurulur ve son olarak yazım denetlenir.

Kendi kendine dene: Önce on cümle yaz ve her cümlede bağlaçları işaretle. İkinci adımda her bağlacın neye bağlandığını yaz. Üçüncü adımda anlam ilişkisini belirt: neden, sonuç, karşıtlık, amaç ya da koşul. Son olarak üç çift bağlaçlı cümle kur ve bu cümlelerde bağlaçların neden cümlenin başında kullanıldığını açıkla.

Ne Öğreneceğiz

Sözcükleri, sözcük öbeklerini ya da cümleleri birbirine bağlayan bağlaçların türleri, kullanım yerleri, anlam ilişkileri ve yazım kuralları. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Bağlaç kavramını tanır ve bağladığı birime göre sınıflandırır.
• Çift ve üçlü bağlaçları tanıyıp cümledeki karşılıklarını bulur.
• Anlamca birbirine yakın bağlaçları ayırt eder.
• Bağlaçların yazımıyla ilgili de/da ve bile ayrımını uygular.
• Sıralı, bağlı ve bağımlı cümlelerde bağlaçları doğru adlandırır.
• Bir cümledeki bağlaç sayısını bulur ve görevini belirler.
• Verilen cümle grubunda bağlaçları türlerine göre sınıflandırır.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: "Elma ve portakal aldım." cümlesindeki bağlaç hangisidir?

1. İki öge yan yana gelmiştir.
2. Aynı soydan iki meyve adı bağlanmıştır.
3. Ögeleri bağlayan sözcük ve bağlacıdır.

Sonuç/cevap: Ve

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: "Hem öğretmen hem mühendis" ifadesinde bağlaçlar nerede kullanılmıştır?

1. İfade iki özneyi birlikte anlatmaktadır.
2. Bağlaçlar ifadenin başında ve ortasında geçmektedir.
3. Çift bağlaç yapısı oluşturmuştur.

Sonuç/cevap: Ifadenin başında ve ortasında

Kendini Dene

Soru: Bağlaç kavramını tanımlayınız. Bağlaçları bağladıkları birime göre üçe ayırınız ve her grup için birer örnek veriniz.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Bağlacın iki bölüm arasındaki anlam ilişkisini gösterdiği yazılır (5 puan). Sözcük bağlacı tanımlanır (4 puan). Öbek bağlacı tanımlanır (4 puan). Cümle bağlacı tanımlanır (4 puan). Her grup için örnek verilir (8 puan). Toplam 25 puan.