Edebî Akımlar

Konu Anlatımı

Edebî Akımlar

• Klasisizm: Akıl ve ölçü esastır; trajedide üç birlik kuralı. Temsilci: Corneille, Racine, Moliere.
• Romantizm: Duygu, hayal ve özgürlük öne çıkar. Temsilci: Victor Hugo, Goethe.
• Realizm: Gerçeğin nesnel yansıtılması. Temsilci: Balzac, Stendhal, Tolstoy.
• Naturalizm: Realizmin bilimsel uzantısı; kalıtım ve çevre. Temsilci: Zola.
• Parnasizm: Şiirde biçim ve söyleyiş güzelliği. Temsilci: Gautier.
• Sembolizm: İmge ve sezgi. Temsilci: Baudelaire, Mallarme.

Karşılaştırma

Klasisizm akılcı, romantizm duygusal, realizm nesnel, naturalizm bilimseldir. Parnasizm ve sembolizm şiir akımlarıdır.

Klasisizm ve Romantizm: Akıl ile Duygunun Karşıtlığı

Klasisizm, 17. yüzyılda Fransa'da gelişmiş, akıl ve ölçüyü esas alan sanat anlayışıdır. Trajedide üç birlik (zaman, mekân ve olay birliği) zorunludur; dil sade, konu ise evrensel olmalıdır. Corneille, Racine ve Molière başlıca temsilcileri, Boileau ise kuramcısıdır. Klasisizmin karşıtı olarak doğan romantizm, 18. yüzyılın sonundan itibaren duygu, hayal ve özgürlüğü öne çıkarır; yerel ve tarihsel konular, güçlü duygular, doğa sevinci bu akımın malzemesidir. Goethe, Victor Hugo ve Schiller temsilcilerindendir.

Klasisizm ile romantizmi ayıran üç ölçüt vardır: birincisi akıl-duygu karşıtlığı, ikincisi evrensel-yerel konu tercihi, üçüncüsü ise ölçü-hayal dengesidir. Sınavda bir dize ya da metin verildiğinde bu üç ölçütten biri tek başına yeterli olacaktır.

Realizm ve Naturalizm: Nesnellik ile Bilim

Realizm, 19. yüzyılda toplumun ve bireyin gerçek yaşamını, olduğundan sapmadan yansıtmayı amaçlar; Balzac, Flaubert, Maupassant, Stendhal ve Tolstoy temsilcileridir. Gerçekçi yazar, gözlemci konumdadır ve olayları kendi yorumunu gizleyerek aktarır. Naturalizm ise realizmin bilimsel uzantısıdır: insan davranışını kalıtım ve çevre koşullarının belirlediğini savunur, toplumsal olaylara biyolojik ve sosyolojik verilerle yaklaşır. Émile Zola bu akımın kuramcısıdır.

Realizm ile naturalizmi ayıran nokta, insan davranışının açıklanış biçimidir: gerçekçi yazar ahlaki ve toplumsal nedenleri, naturalist yazar ise kalıtımsal ve çevresel zorunlulukları öne çıkarır. Bu yüzden naturalizm, determinist bir yaklaşımdır.

Parnasizm ve Sembolizm: Şiirde İki Yaklaşım

Parnasizm, 1866'da Fransa'da yayımlanan Parnas Topluluğu çevresinde doğmuş, şiirde biçimsel güzelliği ve söyleyiş ustalığını savunmuş, konuyla değil işlemeyle ilgilenmiştir; Gautier, Heredia ve Coppée temsilcileridir. Sembolizm ise 1857'de Baudelaire'in Çile kitabıyla başlayıp Verlaine, Mallarmé ve Rimbaud ile gelişen, doğrudan söylemek yerine imge ve sezgiyle çağrışım kuran akımdır. Sembolizm, parnasizmin biçimsel tutumuna bir tepki olarak ortaya çıkmıştır.

Diğer Akımlar ve 20. Yüzyıl

Akımların Doğuş Mantığı

Edebî akımlar çoğunlukla bir önceki akıma tepki olarak doğar: klasisizme karşı romantizm, romantizme karşı realizm, realizme karşı naturalizm, parnasizme karşı sembolizm ortaya çıkmıştır. Tepki ile devam ayrımı önemlidir: naturalizm realizmin devamı sayılır, çünkü nesnellik ilkesini paylaşır ve bilim anlayışını genişletir. Akımların bu evrimsel ilişkisi, sorularda sıralama ve ilişkilendirme biçiminde sıkça sorulur.

Çözüm Tekniği: Akım, Özellik, Temsilci Üçlüsü

• Önce metindeki baskın duyguyu belirle: akıl mı, duygu mu, nesnellik mi, imge mi?
• Sonra temsilciyi hatırla; temsilci adı verilmişse cevap zaten bellidir.
• Şıklardan yalnız akım adını değil, o akımın karşıtını da oku; çünkü yanlış şıklar çoğunlukla karşıt akımın özelliğini taşır.

Ne Öğreneceğiz

Klasisizm, romantizm, realizm, naturalizm, parnasizm ve sembolizm Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Edebî akımların özelliklerini açıklar.
• Akımları temsilcileriyle eşleştirir.
• Akımlar arası farkları ayırt eder.
• Metinleri akım açısından değerlendirir.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Realizm ve naturalizm nesnelliği paylaşır; naturalizm bilime yaslanır.
• Parnasizm ve sembolizm şiirde karşıt eğilimlerdir.
• Akımlar birbirine tepki olarak doğmuştur.
• Klasisizmde üç birlik kuralı vardır: zaman, mekân ve olay birliği.
• Naturalizm, realizmin bilimsel uzantısıdır ve insan davranışını kalıtım ile çevreyle açıklar.
• Sembolizm doğrudan söylemek yerine imge ve sezgiyle çağrışım kurar.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Kalıtım ve çevrenin birey üzerindeki etkisini inceleyen akım hangisidir?

1. Adım 1: Belirleyici özellik, insan davranışının hem kalıtım hem de çevreyle açıklanmasıdır.
2. Adım 2: Bu bilimsel determinizm anlayışı realizmin değil, naturalizmin yöntemidir.
3. Adım 3: Naturalizm, toplumsal olayları biyolojik verilerle birlikte ele alır.

Sonuç/cevap: Naturalizm

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Şu ifade hangi akımın ürünüdür: Düşünceyi mantıksal sıraya koymayı değil, bilinçaltının serbest akışını esas alan, geleneksel anlatımı bütünüyle reddeden bir şiir anlayışı.

1. Adım 1: Geleneksel anlatımın reddi ve serbest akış vurgusu belirleyicidir.
2. Adım 2: Rüya ve bilinçaltı sürrealizmin, her şeyi reddetme ise dadaizmin belirtisidir.
3. Adım 3: İfadedeki birincil vurgu bilinçaltına ve serbest akışa olduğu için sürrealizm öne çıkar.

Sonuç/cevap: Sürrealizm

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Akım Tespiti konusunun adımları:

1. Adım 1: Belirleyici özellik, insan davranışının hem kalıtım hem de çevreyle açıklanmasıdır.
2. Adım 2: Bu bilimsel determinizm anlayışı realizmin değil, naturalizmin yöntemidir.
3. Adım 3: Naturalizm, toplumsal olayları biyolojik verilerle birlikte ele alır.

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

Realizm ile naturalizmi aynı sanmak: Naturalizm realizmin bilimsel ucudur.

Romantizm ile klasisizmi karıştırmak: Duygu-akıl karşıtlığı vardır.

Sembolizmi parnasizm sanmak: Biri imge, diğeri biçim ağırlıklıdır.

Naturalizmi bağımsız bir gerçekçilik sanmak: Naturalizm, realizmin bilimsel uzantısıdır ve nesnellik ilkesini paylaşır.

Parnasizm ile sembolizmi eşitlemek: Parnasizm biçimi, sembolizm imgeyi ve sezgiyi öne çıkarır.

Klasisizmde konuyu evrensel sanmayıp romantizmle karıştırmak: Klasisizm evrensel, romantizm ise yerel ve tarihsel konuyu tercih eder.

Özet

Edebî akımlar farklı sanat anlayışlarını yansıtır. Klasisizm akılcı, romantizm duygusal, realizm ve naturalizm nesnel-bilimseldir. Parnasizm biçimi, sembolizm imgeyi öne çıkarır. Akımlar birbirine tepki olarak doğmuştur.

Kendini Dene

Soru: Yönerge: Klasisizm, romantizm, realizm, naturalizm, parnasizm ve sembolizm akımlarını; öne çıkan ilkesi ve bir temsilcisiyle birlikte eşleştiren bir tablo hazırla. Sonra naturalizmin realizm ile ilişkisini açıkla.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: altı akımın ilkesiyle doğru eşleştirilmesi (klasisizm-akıl ve ölçü, romantizm-duygu ve hayal, realizm-nesnellik, naturalizm-bilim ile kalıtım ve çevre, parnasizm-biçim, sembolizm-imge ve sezgi) 9 puan; her akıma uygun bir temsilcinin verilmesi 3 puan; naturalizmin realizmin bilimsel uzantısı olduğunun yazılması 2 puan; düzen 1 puan. Toplam 15 puan. Model cevap: Akımlar çoğunlukla bir öncekine tepki olarak doğar; naturalizm, realizmin nesnellik anlayışını bilim ve kalıtım-çevre yaklaşımıyla güçlendirmiştir.