İslamiyet Öncesi ve Divan Edebiyatı

Konu Anlatımı

İslamiyet Öncesi

Sözlü edebiyat ürünleri; koşuk (şiir), sagu (ağıt), destan ve savlardır. Yazılı dönemde Orhun Kitabeleri, Uygur metinleri yer alır.

İslami Dönem İlk Eserler

Kutadgu Bilig (Yusuf Has Hacip, siyasetname), Divanü Lugati't-Türk (Kaşgarlı Mahmud, sözlük), Atabetü'l-Hakayık (Edip Ahmet) ve Divan-ı Hikmet (Ahmet Yesevi) öne çıkar.

Divan Edebiyatı

Arap ve Fars etkisinde gelişen, aruz ölçüsüyle yazılan, mazmunlara dayalı edebiyattır. Gazel, kaside, mesnevi, rubai başlıca nazım biçimleridir. Şiirde aşk, tasavvuf ve övgü temaları işlenir. Fuzuli, Baki, Nedim, Şeyh Galip divan şairleridir.

Halk Edebiyatı

Hece ölçüsüyle yazılan, sade dilli; mani, koşma, türkü, destan gibi türleri olan edebiyattır. Karacaoğlan, Yunus Emre, Aşık Veysel önemli temsilcilerdir.

İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatının Ürünleri

Sözlü edebiyat dönemi ürünleri, yazılı belgeye geçilmeden önce toplumun belleğini taşıyan anlatılardır. Koşuk hikâye edici şiirdir, sagu ölü için söylenen ağıttır, sav atasözü benzeri kalıp yargı niteliğinde kısa sözdür ve destan halkın kahramanlık, yaradılış ve kavga olaylarını anlatan uzun anlatısıdır. Bu ürünlerin tümü yazısız olduğu için aktarıldıkça değişir; bu yüzden tarihî belge değil, kültürel bellek değeri taşırlar.

Orhun Kitabeleri ve Yazılı Dönem

Türkçenin bilinen ilk yazılı belgeleri Orhun Kitabeleridir: Kül Tigin (731-732), Bilge Kağan (732) ve Tonyukuk (726-735) adına dikilmiştir. Amaçları, devletin kuruluşunu, kahramanlıklarını ve gelecek kuşaklara öğüt vermektedir. Yenisey yazıtlarıyla birlikte bu döneme yazısız dönemden yazılı döneme geçiş denir. Irk Bitig (759) ise aralarında Türkçe yazılmış kehanet kitabı olarak bilinir. Uygur döneminde mani, buddist ve nesturi metinleri Türkçeye çevrilmiştir.

İslami Dönem İlk Eserleri

Kutadgu Bilig, devlet yönetiminin erdemlerini ve hükümdarın yükümlülüklerini anlatan ilk siyasetnamedir. Divanü Lugati't-Türk ise Türkçe sözcüklerin Arapça karşılıklarını vererek yabancıların Türkçe öğrenmesini amaçlayan bir başvuru kitabıdır.

Divan Edebiyatının Özellikleri

Divan edebiyatı, Arap ve Fars edebiyatlarının etkisinde, aruz ölçüsüyle ve büyük ölçüde mazmun denilen kalıplaşmış imgelerle yazılır. Aşk, tasavvuf, övgü, öğüt ve tabiat temaları işlenir; şiirde ahenk, ölçü ve kelime seçimine büyük önem verilir. Gazel, kaside, mesnevi, rubai ve kıta başlıca nazım biçimleridir. Bu edebiyatta eserin adı değil, yapıtın türü ve biçimi öne çıkar; bu yüzden sorular genellikle nazım biçimi veya şekil özelliği üzerinden gelir.

Halk Edebiyatı

Halk edebiyatı, hece ölçüsüyle ve sade dille yazılır; nazım biçimleri mani, koşma, türkü, destan ve ağıttır. Şiiri toplumun ortak duygu ve deneyimini yansıtır; halk hikâyeleri ve destanları yazılı olmayan anlatı geleneğinin devamıdır. Temsilcileri arasında Yunus Emre (tasavvuf), Karacaoğlan (koşma) ve Aşık Veysel (uzun havalar) sayılabilir.

Çözüm Tekniği: Eser, Yazar ve Ölçü Üçlüsü

• Önce soruda ölçü mü, eser mi, tür mü sorulduğuna bak.
• Ölçü sorusunda divan = aruz, halk = hece eşleşmesi tek başına çoğu soruyu çözer.
• Eser-yazar sorusunda eserin amacını hatırla: öğretmek, sözlük yapmak, öğüt vermek.
• Nazım biçimi sorusunda kaç beyit ve dize düzenini kontrol et.

Ne Öğreneceğiz

Sözlü edebiyat, İslami dönem eserleri ve Divan edebiyatı Bu konuda ögrenme çıktıları:

• İslamiyet öncesi Türk edebiyatını açıklar.
• İslami dönem ilk eserlerini tanır.
• Divan edebiyatının özelliklerini açıklar.
• Nazım biçimlerini ayırt eder.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Divan edebiyatı aruz, halk edebiyatı hece ölçüsü kullanır.
• Kutadgu Bilig ilk siyasetnamedir.
• Mazmun, divan şiirinin kalıplaşmış imgeleridir.
• Orhun Kitabeleri, Türkçenin bilinen ilk yazılı belgeleridir ve öğüt verme amacı taşırlar.
• Kutadgu Bilig siyasetname, Divanü Lugati't-Türk sözlüktür; ikisi de 11. yüzyılda yazılmıştır.
• Divan edebiyatında aruz, halk edebiyatında hece ölçüsü kullanılır.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Divanü Lugati't-Türk'ün yazarı kimdir?

1. Adım 1: Eserin sözlüğe benzeyen, sözcükleri yabancı dile çeviren bir yapısı vardır.
2. Adım 2: Eser, Türkçe sözcüklerin Arapça karşılıklarını vererek dil öğrenmeyi amaçlar.
3. Adım 3: Bu amaç doğrultusunda Kaşgarlı Mahmud tarafından yazılmıştır.

Sonuç/cevap: Kaşgarlı Mahmud

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Bir beytin iki dizesinin de ayrı ayrı uyaklandığı, uzun soluklu anlatı nazımı hangisidir ve hangi edebiyatta yaygındır?

1. Adım 1: Dörtlük değil beyit esas alınarak yazıldığı, ayrıca uzun sürdüğü belirlenir.
2. Adım 2: Beyitlerin ayrı ayrı uyaklanması mesnevinin tanımıdır.
3. Adım 3: Mesnevi, divan edebiyatının başlıca nazım biçimlerinden biridir.

Sonuç/cevap: Mesnevi, divan edebiyatında yaygındır.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Eser-Yazar konusunun adımları:

1. Adım 1: Eserin sözlüğe benzeyen, sözcükleri yabancı dile çeviren bir yapısı vardır.
2. Adım 2: Eser, Türkçe sözcüklerin Arapça karşılıklarını vererek dil öğrenmeyi amaçlar.
3. Adım 3: Bu amaç doğrultusunda Kaşgarlı Mahmud tarafından yazılmıştır.

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

Divan ile halk edebiyatını karıştırmak: Ölçü ve dil farklıdır.

Eser-yazar eşleştirmesini karıştırmak: Tablo çalışması gerekir.

Nazım biçimlerini karıştırmak: Gazel-kaside-mesnevi ayrımını öğren.

Orhun Kitabeleri'ni İslami dönem sanmak: Kitabeler 8. yüzyılda, yani İslamiyet'ten önce yazılmıştır.

Kutadgu Bilig'i sözlük sanmak: Kutadgu Bilig siyasetnamedir, sözlük Divanü Lugati't-Türk'tür.

Halk edebiyatında aruz aramak: Halk edebiyatının ölçüsü hecedir; aruz divan şiirinin ölçüsüdür.

Özet

İslamiyet öncesi edebiyat sözlü ürünler ve ilk yazılı eserlerden oluşur. İslami dönemde Kutadgu Bilig gibi eserler yazılmıştır. Divan edebiyatı aruz ve mazmunlara dayanır. Halk edebiyatı hece ölçüsü ve sade dille gelişmiştir.

Kendini Dene

Soru: Yönerge: Orhun Kitabeleri, Dede Korkut, Kutadgu Bilig ve Divanü Lugati't-Türk eserlerini türü, yazılış amacı ve dönemi bakımından karşılaştıran bir tablo hazırla ve her birinin Türk dili ile kültürü için önemini yaz.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Orhun Kitabeleri'nin yazıt ve öğüt türünde, Türkçe bilinen ilk yazılı belgelerden olduğunun yazılması 4 puan; Dede Korkut'un destan ve hikâye türünde sözlü gelenekten aktarıldığının belirtilmesi 2 puan; Kutadgu Bilig'in ilk siyasetname olarak 11. yüzyılda Yusuf Has Hâcib tarafından yazıldığının verilmesi 3 puan; Divanü Lugati't-Türk'ün Kaşgarlı Mahmut tarafından 11. yüzyılda derlenen bir sözlük olduğunun yazılması 3 puan; önemlerinin yorumlanması 2 puan; düzen 1 puan. Toplam 15 puan. Model cevap: İlk yazılı metinler öğüt taşıyan yazıtlarla başlar; sözlü anlatım, siyasetname ve sözlüklerle derinleşerek Türkçenin yazılı hafızasını oluşturur.