Edebî Akımlar – Uygulama ve Değerlendirme

Konu Anlatımı

Konu Özeti

Edebî akımlar farklı sanat anlayışlarını yansıtır. Klasisizm akılcı, romantizm duygusal, realizm ve naturalizm nesnel-bilimseldir. Parnasizm biçimi, sembolizm imgeyi öne çıkarır. Akımlar birbirine tepki olarak doğmuştur.

Anahtar Bilgiler

• Realizm ve naturalizm nesnelliği paylaşır; naturalizm bilime yaslanır.
• Parnasizm ve sembolizm şiirde karşıt eğilimlerdir.
• Akımlar birbirine tepki olarak doğmuştur.

Nasıl Çalışmalı?

Önce konu anlatımını gözden geçir, formülleri ve anahtar bilgileri not al, çözümlü örnekleri incele ve son olarak değerlendirme sorularını çöz. Yanlış yaptığın soruların açıklamalarını mutlaka oku.

Akım Eşleştirme Tablosu

Bu konu, akımların özelliklerini soru çözümüne dönüştürmeyi amaçlayan bir değerlendirme konusudur. Aşağıdaki tablo, kazanımları tek bakışta toplar; tablodaki son sütundaki ayırıcı ifade, sınav sorusunun cevabını veren kısımdır. Tabloyu ezberlemek yerine her satırı bir cümleyle çalışmak yeterlidir.

Tipik Sınav Soru Kalıpları

1. Özellikten akım bulma: Metindeki ya da dizelerdeki baskın anlayış sorulur, akım adı istenir.
2. Temsilci eşleştirme: Yazar ya da şair adı verilir, akımı sorulur.
3. Yargı değerlendirme: Bir ifadenin akıma uygun olup olmadığı sorulur.
4. Sıralama ve ilişkilendirme: Akımların doğuş sırası ya da tepki ilişkisi sorulur.
5. Karşılaştırma: İki akımın ayırt edici noktası sorulur.

Çözüm Tekniği: İki Aşamalı Eleme

Önce soru kökündeki ölçütü tek cümleyle yaz: özellik mi, temsilci mi, sıra mı isteniyor? Sonra şıkları bu ölçüte göre eleyerek iki seçenek bırak. Kalan iki şıktan hangisinin daha kapsayıcı olduğunu, yani karşıt bir ifade içermediğini kontrol ederek cevabı işaretle. Bu yöntemde metin yalnız iki kez okunur; ilk okuma ölçütü, ikinci okuma doğrulamayı sağlar.

Metinde Akım Belirleme İşaretleri

• Tanrısal ve yüceltilmiş doğa imgeleri, abartılı duygular: romantizm.
• Toplumsal gerçeklik, alt sınıfın yaşamı ve nesnel anlatım: realizm.
• Kalıtım, çevre, deney ve bilimsel dil: naturalizm.
• Kusursuz biçim, ölçülü dizeler, kahramanlık: parnasizm.
• Kapalı anlatım, imge zinciri, çağrışım: sembolizm.
• Bilinçaltı, rüya, otomatik yazı: sürrealizm.

Bu işaretler, uzun metinlerde dahi kısadır; dizedeki üç ya da dört sözcük yeterli olacaktır.

Sık Yapılan Hatalar

• Akım adını ezberlemek ama özelliğini bilmemek; sınavda özellik sorulur.
• Realizm ile toplumcu gerçekçiliği karıştırmak: toplumcu gerçekçilik, toplumsal değişimi merkezine alan ayrı bir anlayıştır.
• Naturalizm ile realizmi karşıt sanmak: naturalizm, realizmin bilimsel uzantısıdır.
• Akım yıllarını birbirine karıştırmak:1857, 1866, 1916 ve 1924 ayrı döneme aittir.

Deneme ve Tekrar Stratejisi

Akımlar konusu, ezberden çok karşılaştırma gerektirir; bu yüzden tekrar sırasında akım adlarını değil, ayırıcı ifadeleri çalışmak gerekir. Yanlış çözülen soruların açıklamasını okuduktan sonra aynı soruyu iki gün sonra yeniden çöz; yalnız cevabı hatırlamak konunun öğrenilmediğini gösterir. Sınavda ise bu konudaki soruları en sona bırakıp, kalan sürede eşleştirme tablosunu zihninde canlandırarak çözmek doğru oranı artırır.

Ne Öğreneceğiz

Edebî Akımlar konusunun özet tekrarı, uygulama örnekleri ve değerlendirme soruları. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Edebî Akımlar konusunun temel kavramlarını pekiştirir.
• Konuyla ilgili örnekleri çözerek bilgisini uygular.
• Sık yapılan hataları fark eder ve düzeltir.
• Değerlendirme sorularıyla kazanımlarını ölçer.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Realizm ve naturalizm nesnelliği paylaşır; naturalizm bilime yaslanır.
• Parnasizm ve sembolizm şiirde karşıt eğilimlerdir.
• Akımlar birbirine tepki olarak doğmuştur.
• Akımlar çoğunlukla bir önceki akıma tepki olarak doğar; bu evrimsel ilişki sıralama sorularında sorulur.
• Soru tipi belirlenmeden çözüm yapmak süre kaybettirir; önce ölçüt tek cümleyle yazılır.
• Ayırıcı ifadeyi bilmek, akım adını ezberlemekten daha kalıcı ve yararlıdır.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Kalıtım ve çevrenin birey üzerindeki etkisini inceleyen akım hangisidir?

1. Adım 1: Ayrım için önce sorunun ölçütü belirlenir: bilimsel yaklaşımın varlığına bakılır.
2. Adım 2: Kalıtım ve çevrenin birlikte vurgulanması bilimsel determinizme işaret eder.
3. Adım 3: Determinist anlayış naturalizmin ayırıcı özelliğidir, bu yüzden cevap o akımdır.

Sonuç/cevap: Naturalizm

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Kahramanın, küçücük bir kıskançlıkla ailesini yok edecek biçimde davranışı kalıtımsal bir eğilimle açıklanmaktadır. Bu anlatım hangi akımın ürünüdür?

1. Adım 1: Davranışın kaynağı biyolojik bir eğilime bağlanmıştır.
2. Adım 2: Ahlaki ve toplumsal nedenler öne çıkarılmamıştır.
3. Adım 3: Determinist ve bilimsel yaklaşım naturalizmin belirtisidir.

Sonuç/cevap: Naturalizm

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Akım Tespiti konusunun adımları:

1. Adım 1: Ayrım için önce sorunun ölçütü belirlenir: bilimsel yaklaşımın varlığına bakılır.
2. Adım 2: Kalıtım ve çevrenin birlikte vurgulanması bilimsel determinizme işaret eder.
3. Adım 3: Determinist anlayış naturalizmin ayırıcı özelliğidir, bu yüzden cevap o akımdır.

Karşılaştırma Tablosu

Kendini Dene

Soru: Yönerge: Bir metinde sosyal çevre, işsizlik, kalıtım ve çevre koşulları gibi ifadeler ön plandayken, başka bir metinde hayal, duygu ve gizem duygusu ön plandadır. Bu iki metni akım açısından değerlendir: ayırıcı ifadeleri çıkar, ölçütü tek cümlede yaz ve her birinin hangi akıma ait olduğuna karar ver.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: birinci metin için naturalizmin ayırıcı ifadelerinin (çevre, kalıtım, toplumsal koşul) çıkarılması 4 puan; ikinci metin için romantizmin ayırıcı ifadelerinin (hayal, duygu, gizem) belirlenmesi 3 puan; ölçütün tek cümlede yazılması 4 puan; iki kararın gerekçelenmesi 3 puan; düzen 1 puan. Toplam 15 puan. Model cevap: Önce ölçüt yazılır; metin bilimsel ve toplumsal açıklama arıyorsa naturalizm, duygusal ve hayâeli anlatımsa romantizm seçilir, ayırıcı ifade bu kararı doğrular.