Sözcükte Anlam

Konu Anlatımı

Ne Öğreneceğiz?

Bu konuda sözcükte anlam üzerine çalışacağız. Her sözcüğün birden çok anlamı olabilir; bu anlamlar gerçek anlam, mecaz (yan) anlam ve terim anlamı başlıkları altında incelenir. Hazır anlamlı söz öbekleri ise deyim ve atasözü olarak karşımıza çıkar. Bir sözcüğün cümle içinde hangi anlamı aldığını bulmak için yalnız sözlüğe bakmak yetmez, cümlenin bağlamı da değerlendirilir.

Konunun temelinde bir ayrım vardır: sözcük tek başına anlamlı bir sözcüktür; söz öbeği ise birden çok sözcüğün kalıplaşmış biçimde yanyana gelmesidir. Deyim ve atasözü bu yüzden tek bir sözcükten değil, söz öbeğinden hareketle tanımlanır.

Ön Bilgi: Anlam Katmanları

Bir sözcüğün anlam katmanları üçe ayrılır. Gerçek anlam, sözcüğün akla ilk gelen, en geniş ve en eski anlamıdır; çoğu sözlükte ilk sırada yazılır. Yan anlam (mecaz), gerçek anlam dışında başka bir sözcükle ilişki kurularak kazanılan ikincil anlamdır. Terim anlamı ise sözcüğün yalnızca bir bilim, sanat ya da meslek dalında geçerli olan özel anlamıdır.

Ekler anlamı yönlendirir. -de/-da bulunma yeri bildirir, -den/-dan ayrılmayı, -sız yoksunluğu, -ci/-cı ile -li/-lü ilgiyi anlatır. Ek, kök sözcüğün anlamını genişletebildiği gibi onu özel bir anlama da yönlendirebilir; bu yüzden anlam aranırken ekler mutlaka göz önüne alınır.

Basit Örnek

Kendi yazdığımız kısa bir cümleyi düşünelim: «Çaydanlıkta su kaynıyor.» Buradaki su sözcüğü sıvının kendisinden söz ettiği için gerçek anlamdadır. Buna karşılık «Koltuk kalktı.» cümlesindeki kalkmak sözcüğü oturaktan kalkma anlamında değildir; ortadan kalkmak, öteden öteye geçmek anlamında yan anlamla kullanılmıştır.

• «Çaydanlıkta su kaynıyor.» → gerçek anlam
• «Koltuk kalktı.» → yan anlam
• «Üçgenin köşegeni.» → terim anlamı

İleri Örnek

Mecaz her zaman tek türlü değildir. Sık karşılaşılan yan anlam ilişkileri şunlardır: durum, nitelik, benzetme, sebep-sonuç, araç-nesne, karşılık, şiddet derecesi, yer-yön ve zaman. «Ateşi yükseldi» cümlesinde ateş sözcüğü savaş ya da yarış gibi bir durumdaki şiddeti anlatır; «demir yolu» sözünde yol sözcüğü yer-yön ilişkisini, «yıllardır unutuldu» sözünde ise zaman ilişkisini kurar.

Terim anlamı da bilim dalına göre değişir. Aynı sözcük farklı dallarda farklı şeyleri anlatabilir: kök sözcüğü matematikte bir denklemin çözümü anlamına, bitkide toprağın altında kalan organa gelir. Kuvvet fizikte ölçülebilir bir etkiyi, sabit ise değişmeyen değeri anlatır. Sözcüğün anlamı onu kullanan alanla birlikte değişir.

Zamanla bir sözcüğün anlamının değişmesine anlam kayması denir. Örneğin yavru sözcüğü yeni doğmuş hayvan anlamının yanında genç insan anlamında da kullanılır.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Verilen cümle: «Toplantıda kimsenin sesi duyulmadı.» Cümlede ses sözcüğünü adım adım inceleyelim.

1. Adım 1: Sözlükte ses sözcüğünün ilk ve en geniş anlamını bulalım. Ses, titreşimlerden doğan ve kulağa gelen olaydır.
2. Adım 2: Cümlede geçen anlamı karşılaştıralım. Ses sözcüğü burada duyulmayan bir konuşmayla ilgilidir ve sözlükteki anlamla örtüşmektedir.
3. Adım 3: Arada başka bir alana aktarım yoksa sonuç gerçek anlam olur: ses sözcüğü cümlede gerçek anlamını taşımaktadır.

Şimdi tersini deneyelim: «Bu karar kökten çürük çıktı.» Burada kök sözcüğü bitki organını değil, bir sorunun temelini anlatır; ilişki kurularak başka bir alana aktarıldığı için mecaz (yan) anlam vardır.

Kavram Karşılaştırma Tablosu

Tabloyu karşılaştırmak soru çözerken çok işe yarar: deyim yapı bakımından genellikle söz sanatı içermez ve tek tek kelimeleriyle ilişkisizdir; atasözü ise yapısında abartma, tekrar ya da karşıtlık gibi bir söz sanatı bulunur ve öğüt verir.

Sık Yapılan Hatalar

Birinci hata: Yan anlamı terim anlamı sanmak. Yan anlamda anlam başka bir sözcükle ilişki kurularak açılır; terim anlamında ise sözcük bir bilim dalının kavramını adlandırır. İkinci hata: Deyim ile atasözünü aynı saymak. Deyim bütünüyle hazır bir anlam taşır; atasözü iki öbeğin yanyana gelmesiyle oluşur ve bir öğüt verir. Üçüncü hata: Atasözünü parçalarına ayırıp her parçayı ayrı yorumlamak. Atasözü bütün olarak ele alınır, parçalara ayrılamaz. Dördüncü hata: Sözlükteki ilk anlamı görüp cümleye uymayanı yine de doğru kabul etmek. Cümlenin bağlamı son sözü söyler. Beşinci hata: Terim anlamı olan bir sözcüğü günlük anlamıyla açıklamak; sözcüğün hangi daldan geldiği sorulmadan anlam kararı verilemez.

Sınav Odaklı Ek Not: Hangi Soru Tipi Nasıl Çözülür?

1. Anlam türü sorusu: Önce sözlükteki ilk anlamı bulun, sonra cümledeki kullanımıyla karşılaştırın. İlk anlamla örtüşüyorsa gerçek anlam, ilişki kurularak başka bir alana geçmişse yan anlam vardır. 2. Terim anlamı sorusu: Önce sözcüğün geçtiği alanı okuyun; alan belirtilmişse terim anlamı aranır. 3. Deyim-atasözü ayrımı sorusu: Öbeğin kaç parçalı olduğuna, öğüt verip vermediğine ve yapısında söz sanatı bulunup bulunmadığına bakın. 4. Cümle tamamlama sorusu: Boşluktan sonra gelen sözcüğün anlam katmanını, okuduğunuz cümlenin bağlamıyla karşılaştırın. 5. Yanlış ifadeyi bulma sorusu: İfadeyi sözlükteki anlamıyla değil, cümledeki kullanımıyla karşılaştırın; yanlış olan genellikle bağlamla çelişen ifadedir. 6. Eş ve zıt anlam sorusu: «Güzel» ile «hoş» birbirinin yerine kullanılabiliyorsa eş anlamlı, «sıcak» ile «soğuk» birbirinin karşıtıysa zıt anlamlıdır.

Özet ve Kendini Dene

Özet: Sözcükte anlam üç katmanda incelenir. Gerçek anlam sözcüğün en geniş anlamıdır; mecaz (yan) anlam bu anlam dışında ilişki kurularak açılan anlamdır; terim anlamı ise alana özgü özel anlamdır. Hazır anlamlı söz öbeklerinden deyim bütünüyle bir kavramı anlatırken atasözü yüzyıllar içinde oluşmuş bir öğüt verir.

Kendini dene: Aşağıdaki cümlelerin her birinde bir sözcüğün anlam katmanını bulmaya çalış. 1. «Dershaneye erken gitti.» cümlesinde erken sözcüğünün anlamı gerçek anlam mıdır, yan anlam mıdır? 2. «Çocuk bize fazla geldi.» cümlesindeki gelmek sözcüğü hangi yan anlamı taşır? 3. «Havada uçuşan kuşlar» cümlesindeki kuş sözcüğü hangi anlamdadır? Yanıtlarını not al, cümleleri gerçek anlam, yan anlam ve terim anlamı başlıklarına ayır; sonra aynı işlemi bir atasözü üzerinde tekrarla.