Tanzimat'tan Cumhuriyet'e Türk Edebiyatı

Konu Anlatımı

Tanzimat Edebiyatı (1860-1896)

Batı etkisinde gelişen, toplumsal konulara yönelen edebiyattır. Şinasi, Namık Kemal, Ziya Paşa, Ahmet Mithat önemli isimlerdir. I. dönemde toplum, II. dönemde birey öne çıkar. Türk edebiyatında ilk roman, tiyatro ve gazete bu dönemde görülür.

Servetifünun (1896-1901)

Sanat sanat içindir anlayışıyla bireysel ve ağır dilli edebiyattır. Tevfik Fikret, Cenap Şahabettin, Halit Ziya öne çıkar. Fecriati bu anlayışın devamıdır.

Millî Edebiyat (1911-1923)

Sade dil, hece ölçüsü ve millî konular esas alınır. Ömer Seyfettin, Ziya Gökalp, Mehmet Akif, Yakup Kadri temsilcilerdir.

Cumhuriyet Dönemi

Anadolu'ya yönelme, toplumcu ve bireysel eğilimler görülür. Roman, hikâye ve şiirde çeşitlilik artar. Garip, İkinci Yeni gibi şiir hareketleri doğar.

Tanzimat Edebiyatının İki Aşaması

Tanzimat, Türk edebiyatında Batı etkisinin hissedildiği ilk geniş dönemdir ve ikiye ayrılır. I. Tanzimat (1860-1868) toplumun kusurlarını dile getirmeyi, düzen ve özgürlük isteğini öne alır; temsilcileri Şinasi, Namık Kemal, Ziya Paşa ve Ahmet Mithat'tır. II. Tanzimat (1868-1896) ise bireyin iç dünyasına, sanatsal güzelliğe ve felsefi düşünmeye yönelir; Abdülhak Hamit, Sami Fransız ve Rıza Tevfik bu aşamanın başlıca isimleridir.

Tanzimat'ın Edebiyatımıza Getirdiği Yenilikler

Tanzimat, edebiyatımızda pek çok ilki beraberinde getirmiştir: Şinasi'nin Şair Evlenmesi ilk tiyatro eseri sayılır, Tercüman-ı Ahval (1860) ilk özel gazetemizdir ve Ahmet Mithat'ın Felatun Bey ile Rakım Efendi adlı eseri ilk Türk romanı olarak kabul edilir. Şemseddin Sami'nin Taaşşuk-ı Tal'at ve Fitnat adlı yapıtı ise ilk psikolojik roman sayılır. Bu yeniliklerle birlikte Türk edebiyatında roman, tiyatro ve gazete türleri kalıcı hâle gelmiştir.

Servetifünun ve Fecriati

Servetifünun (1896-1901), sanat anlayışını sanat sanat için ilkesine dayandırır: dil ağırdır, tema bireyseldir, sanatçının ruh hâli öne çıkar. Tevfik Fikret, Cenap Şahabettin ve Halit Ziya bu dönemin önde gelen isimleridir; Halit Ziya'nın romanları, edebiyatımızda ilk başarılı örneklerdendir. Fecriati ise 1903'te kurulan ve Servetifünun anlayışını sürdüren bir topluluğudur; Yahya Kemal ve Ali Ekrem bunun temsilcileridir. Bu nedenle Fecriati, Servetifünun'un devamı olarak değerlendirilir.

Millî Edebiyat ve Cumhuriyet Dönemi

Millî Edebiyat (1911-1923), sade dil, hece ölçüsü ve millî konuları esas alır. Bu dönemin öncüleri arasında Ali Suavi'nin Ulum-i Edebiyye'si ve Mehmet Emin Yurdakul'un Yeni Hayat'ı yer alır; temsilcileri ise Ziya Gökalp, Ömer Seyfettin, Ali Cânip, Mehmet Âkif, Falih Rıfkı ve Yakup Kadri'dir. Cumhuriyet dönemi ise Anadolu'ya yönelme, toplumcu gerçekçilik ve bireysel anlatım arayışlarıyla çeşitlenir: Yedi Meşale (1928), Garip (1941) ve İkinci Yeni (1956) şiir hareketleri bu dönemin önemli kırılmalarıdır.

Çözüm Tekniği: Dönem, Yazar, Eser

• Önce tarih aralığını hatırla: 1860, 1896, 1911, 1941 ve 1956 dönemi sınırlarını belirler.
• Soru kökünde sade dil, hece, sanat sanat için, toplum gibi ipuçlarını yakala.
• Şıklardaki yazarları dönemine yerleştir; dönem bilgisi eser bilgisinden daha hızlıdır.
• İlk eser sorularında tiyatro, gazete, roman ve psikolojik roman sıralamasını ayrı ayrı ezberle.

Ne Öğreneceğiz

Tanzimat, Servetifünun, Fecriati, Millî edebiyat ve Cumhuriyet dönemi Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Tanzimat edebiyatının özelliklerini açıklar.
• Servetifünun ve Fecriati'yi ayırt eder.
• Millî edebiyatın özelliklerini açıklar.
• Cumhuriyet dönemi edebiyatını değerlendirir.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• İlk Türk romanı Tanzimat döneminde görülür.
• Servetifünun ağır dil ve bireysel temalarıyla bilinir.
• Millî edebiyat sade dili ve heceyi öne çıkarır.
• Tanzimat I. dönemde toplum, II. dönemde birey öne çıkar; temsilcileri bu ayrışmaya göre ezberlenmelidir.
• İlk Türk romanı Felatun Bey ile Rakım Efendi, ilk tiyatro eseri Şair Evlenmesi'dir.
• Fecriati, Servetifünun'un devamı olarak değerlendirilir ve 1903'te kurulmuştur.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Sade dil ve hece ölçüsünü benimseyen dönem hangisidir?

1. Adım 1: Belirleyici özellik sade dil ile hece ölçüsünün birlikte kullanılmasıdır.
2. Adım 2: Tanzimat ve Servetifünun ağır dil, aruz ölçüsü kullandığı için bu şıklar elenir.
3. Adım 3: Sade dil ve heceyi benimseyen dönem Millî Edebiyattır.

Sonuç/cevap: Millî edebiyat

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Tanzimat, Servetifünun, Millî Edebiyat, Yedi Meşale ve Garip doğru sıraya dizildiğinde hangi sıra ortaya çıkar?

1. Adım 1: Tanzimat 1860'ta başlar, Servetifünun 1896'da onu izler.
2. Adım 2: Millî Edebiyat 1911'de, Yedi Meşale 1928'de görülür.
3. Adım 3: Garip 1941'de olduğu için en sonda yer alır.

Sonuç/cevap: Tanzimat - Servetifünun - Millî Edebiyat - Yedi Meşale - Garip

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Dönem Özelliği konusunun adımları:

1. Adım 1: Belirleyici özellik sade dil ile hece ölçüsünün birlikte kullanılmasıdır.
2. Adım 2: Tanzimat ve Servetifünun ağır dil, aruz ölçüsü kullandığı için bu şıklar elenir.
3. Adım 3: Sade dil ve heceyi benimseyen dönem Millî Edebiyattır.

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

Tanzimat dönemlerini karıştırmak: I. toplum, II. birey ağırlıklıdır.

Servetifünun-Millî edebiyatı karıştırmak: Dil ve ölçü farklıdır.

Yazar-dönem eşleştirmesini karıştırmak: Tablo çalış.

Tanzimat'ın iki dönemini karıştırmak: I. dönem toplumsal, II. dönem bireysel ve sanatsal ağırlıklıdır.

Fecriati ile Millî Edebiyat'ı karıştırmak: Fecriati Servetifünun devamıdır; Millî Edebiyat ise sade dil ve heceyle karşıttır.

İlk romanı Şair Evlenmesi sanmak: Şair Evlenmesi tiyatro eseridir; ilk roman Felatun Bey ile Rakım Efendi'dir.

Özet

Tanzimat Batı etkisini getirmiş, Servetifünun bireysel sanat anlayışını sürdürmüştür. Millî edebiyat sade dil ve heceyi benimsemiştir. Cumhuriyet döneminde Anadolu ve toplum temaları çeşitlenmiştir.

Kendini Dene

Soru: Yönerge: Tanzimat edebiyatının I. ve II. dönem özelliklerini (toplum ve birey önceliği) ile Servetifünun ve Fecriati akımlarını; temsilcileri, dil anlayışları ve sanat anlayışları bakımından karşılaştıran bir tablo hazırla.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Tanzimat I. dönemde toplumun, II. dönemde bireyin öne çıktığının yazılması 4 puan; Tanzimat'ın Batı etkisiyle sanata toplumsal bir görev yüklediğinin belirtilmesi 3 puan; Servetifünun'un ağır dil ve sanat sanat için anlayışının yazılması 3 puan; Fecriati'nin 1903'te kurulup Servetifünun'un devamı olduğunun belirtilmesi 2 puan; temsilcilerin uygun eşleştirilmesi 2 puan; düzen 1 puan. Toplam 15 puan. Model cevap: Tanzimat toplumsal düzelme, Servetifünun ise birey ve sanat için yazmıştır; Fecriati, Servetifünun'un bireyci anlayışını sürdüren bir devrim olarak doğmuştur.