Sözcüklerde Anlam ve Anlam İlişkileri

Konu Anlatımı

Bu konuda ne öğreneceğiz?

Bu konuda bir sözcüğün gerçek, mecaz ve terim olmak üzere üç anlam taşıyabileceğini öğreneceğiz. Sonra eş anlamlı, zıt anlamlı ve eş sesli sözcükleri inceleyeceğiz. En sonunda deyim ve atasözünün farkını yapısal olarak öğreneceğiz. Öğrendiklerimiz, bir sonraki konuda cümlenin ögelerini çözümlemeye yarayacak.

Gerçek, Mecaz ve Terim Anlam

Gerçek anlam, sözlükteki ilk ve temel anlamdır. Sıcak su örneğinde su yüksek sıcaklığı anlatır; bu, gerçek anlamdır. Mecaz anlam, sözcüğün cümle içinde gerçek anlamından uzaklaşıp kazandığı yeni anlamdır. Sıcak bir karşılama ifadesinde karşılama, ilgi göstermek anlamına geldiği için burada mecaz anlam vardır.

Mecaz anlamı bulmanın sağlam bir yöntemi vardır: Sözcüğü çıkarıp yerine gerçek anlamını koyun. Cümle bozuluyorsa sözcük mecazdır. Bu deneme yapıldığında sıcak bir karşılama cümlesinde karşılama sözcüğü çıkarılıp yerine sıcak bir selam verildi denirse cümle anlamını yitirir; sonuç mecazdır.

Terim anlam ise bir bilim dalına, sanata ya da mesleğe özgü anlamdır. Matematikte kök sözcüğü çarpan anlamına gelir. Biyolojide doku sözcüğü, benzer hücrelerin oluşturduğu yapı anlamında kullanılır. Aynı sözcük gündelik dilde başka bir anlam taşıyabilir, ancak terim anlamı onun belirli bir alandaki kullanımıdır.

Eş, Zıt ve Eş Sesli Sözcükler

Sözcükler arasındaki anlam ilişkileri üç başlıkta toplanır. Eş anlamlı sözcükler, yazılışı farklı anlamı aynı olan sözcüklerdir: okul ile mektep, öğretmen ile muallim, deniz ile derya, hediye ile armağan, değerli ile kıymetli. Zıt anlamlı sözcükler anlamları karşıttır: sıcak ile soğuk, hızlı ile yavaş, geniş ile dar, kolay ile zor, erken ile geç, açık ile kapalı. Eş sesli sözcükler, yazılışı aynı anlamı farklı olan sözcüklerdir: yaz hem mevsim hem yazmak fiili, ak hem su hem beyaz, kök hem bitkinin toprak altındaki bölümü hem matematikte çarpan, göz hem duyu organı hem de denizdeki su birikintisi.

Eş sesli sözcüklerle eş anlamlı sözcükler karıştırılmamalıdır. Eş anlamlıda yazılış farklıdır ve anlam aynıdır. Eş seslide yazılış aynıdır ve anlam farklıdır. Bu ayrım bir bakışta anlaşılmayabilir; çünkü eş sesli sözcükler çoğu zaman cümle içinde anlamlarından biriyle kullanılır.

Deyim ve Atasözü

Deyim, en az iki sözcükten oluşan, kalıplaşmış ve çoğu kez mecazlı söz öbeğidir. can kulağıyla dinlemek çok dikkatli dinlemek, dört gözle beklemek sabırsızlanarak beklemek, el atmak karışmak, göz yumdurmak göz kararıyla anlamındadır. Atasözü ise genel bir kuralı ve öğüdü anlatan tam cümle hâlindeki kalıplaşmış ifadedir: damlaya damlaya göl olur, sabır taşı eritir, eline ağır batmaz.

İkisi arasındaki fark nettir: Deyim bir söz öbeğidir, atasözü bir tam cümlenedir ve yol gösterir. Deyim cümle içinde bir öge olarak görev alır; atasözü kendi başına bir yargı bildirir.

• Deyim: Söz öbeğidir, cümlenin bir parçasıdır. Örnek: can kulağıyla dinlemek.
• Atasözü: Tam cümledir, öğüt verir. Örnek: sabır taşı eritir.
• Ortak özellik: İkisi de kalıplaşmıştır ve ikisi de çoğu kez mecazlıdır.

Basit Örnek

Günlük hayattan bir uygulama şöyle yapılabilir: Öğretmen tahtaya üç sütun çizip sütun başlarına eş anlamlı, zıt anlamlı ve eş sesli yazar. Birinci sütuna okul-mektep, ikinci sütuna sıcak-soğuk, üçüncü sütuna ak yazılır. Sonra öğrencilerden her örneği cümle içinde kullanması istenir. Okul yerine mektep yazılınca cümlenin anlamı değişmez; sıcak yerine soğuk yazılınca cümlenin anlamı değişir; ak ise cümlede kullanıldığı yere göre hem su hem beyaz anlamını taşıyabilir.

Bu örnek üç ilişkinin farkını tek tabloda gösterir. Eş anlamlıda anlam korunur, zıt anlamlıda anlam değişir, eş seslide ise yazılış aynı kalır ama anlam cümlenin gereğine göre seçilir.

İleri Örnek

İleri düzeyde zorluk, terim anlamı bağlamdan ayırmaktır. Öğrenci bir metinde kök sözcüğünü gördüğünde önce metnin konusuna bakmalıdır. Metin bir deneme karesiyle ilgiliyse kök sözcüğü çarpan anlamındadır ve terim anlamdadır. Metin bir bahçe betimlemesiyle ilgiliyse kök sözcüğü bitkinin toprak altındaki bölümüdür. Aynı sözcük, metnin konusuna göre farklı anlam katmanına yerleşir.

Deyim ile atasözünü ayırt etmenin en sağlam yolu yapısal denemedir. Deyim öbeği bir cümlenin içine yerleştirilip cümlenin yüklemi tamamlanabiliyorsa deyimdir. Örneğin Öğretmen bize göz yumdurmadan güveniyordu cümlesinde deyim vardır. Atasözü ise tek başına bir yargıdır ve arkasında bir öğüt vardır: Sabır taşı eritir cümlesi hiçbir ögeye bağlanmadan kendi başına bir hüküm bildirir.

Özgün örnek dize: Sıcak su gerçektir, sıcak bakış mecazdır; sanatın içinde bir sözcük terim olur. Eş anlam aynı yolu, zıt anlam ters yolu, eş sesli ise iki yolu birden gösterir.

Özgün örnek paragraf: Kütüphanedeki sözlük bölümünde çalışan iki öğrenci, arkadaşlarının yazdığı kısa bir metni inceliyordu. Metinde göz sözcüğü iki kez geçiyordu. Birinci geçişte göz, bir organ olarak anlatılıyordu. İkinci geçişte ise gözden bir su birikintisine benzetme yapılmıştı. Öğrenciler önce sözcüğü çıkarıp yerine gerçek anlamını yazmayı denediler; birinci denemede cümle bozulmadı, ikinci denemede ise cümlenin bütün anlamı çöktü. Böylece hangi kullanımın gerçek, hangisinin mecaz olduğunu kanıtlayarak göstermiş oldular.

Sık Yapılan Hatalar

• Yanlış: Eş sesli sözcükler, yazılışları farklı olduğu için eş anlamlıdır. Doğru: Eş sesli sözcüklerde yazılış aynı, anlam farklıdır. Eş anlamlıda ise yazılış farklı, anlam aynıdır.
• Yanlış: Mecaz anlamı bulmak için sözlüğe bakmak gerekir. Doğru: Mecaz anlam, sözcüğü çıkarıp yerine gerçek anlamını koyarak bulunur. Cümle bozuluyorsa sözcük mecazdır.
• Yanlış: Terim anlam, sözcüğün yalnızca yazıldığı bilim dalına özgü anlamıdır. Doğru: Terim anlam, bir bilim dalına, sanata ya da mesleğe özgü anlamdır; sözcük gündelik dilde başka bir anlam da taşıyabilir.
• Yanlış: Atasözü ile deyim aynı şeydir, ikisi de kalıplaşmış ifadedir. Doğru: Deyim bir söz öbeğidir ve cümlede öge olur; atasözü tam cümledir ve yol gösterir.
• Yanlış: Eş anlamlı sözcükler cümlede birbirinin yerine konulamaz. Doğru: Okul sözcüğü yerine mektep konulduğunda cümlenin anlamı korunur; bu, eş anlamlılığın en pratik deneme yoludur.
• Yanlış: Zıt anlamlı sözcüklerden biri diğerinin yerine konulursa cümle yine anlamını korur. Doğru: Zıt anlamlı sözcüklerin yer değiştirmesi cümlenin anlamını değiştirir; bu yüzden ikisi birlikte kullanıldığında fark belirginleşir.

Özet

Gerçek anlam, sözlükteki ilk ve temel anlamdır; sıcak su örneğinde su yüksek sıcaklığı anlatır. Mecaz anlam, cümle içinde gerçek anlamdan uzaklaşıp kazanılan yeni anlamdır; sıcak bir karşılama ilgi gösterir. Mecazı bulma yöntemi, sözcüğü çıkarıp yerine gerçek anlamını koymaktır; cümle bozuluyorsa sözcük mecazdır. Terim anlam bir bilim dalına, sanata ya da mesleğe özgü anlamdır; matematikte kök çarpan, biyolojide doku hücre yapısıdır. Eş anlamlı sözcükler yazılışı farklı anlamı aynıdır: okul-mektep, öğretmen-muallim, deniz-derya, hediye-armağan, değerli-kıymetli. Zıt anlamlı sözcükler anlamları karşıttır: sıcak-soğuk, hızlı-yavaş, geniş-dar, kolay-zor, erken-geç, açık-kapalı. Eş sesli sözcükler yazılışı aynı anlamı farklıdır: yaz, ak, kök, göz. Deyim en az iki sözcükten oluşan kalıplaşmış söz öbeğidir ve cümlede öge olur. Atasözü genel bir kuralı ve öğüdü anlatan tam cümledir ve yol gösterir.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Mecaz anlamı sözde aramak yerine çıkarma yöntemiyle kanıtlamak en güvenli yoldur.
• Terim anlamı belirlemede metnin konusu belirleyicidir.
• Eş anlamlı ile eş sesli arasındaki fark yazılışta değil, yazılış ile anlamın hangisinin değiştiğindedir.
• Deyim ve atasözü ikisi de kalıplaşmıştır; ayrım yapı ve görevdedir.
• Eş anlamlı sözcüklerin yer değiştirmesi cümle anlamını korurken zıt anlamlıların yer değiştirmesi anlamı değiştirir.
• Bir sözcüğün terim anlamı, o alanın bilgisi olmadan bulunamayabilir; bu durumda bağlam belirleyicidir.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Gerçek Anlam ile Mecaz Anlamı Ayırma konusunun adımları:

1. Adım 1: Birinci cümlede su yüksek sıcaklığı anlatır; bu, gerçek anlamdır.
2. Adım 2: İkinci cümlede karşılama sözcüğü çıkarılıp yerine yüksek sıcaklıktaki su konur.
3. Adım 3: Cümle bozulduğu için karşılama sözcüğü bu cümlede mecaz anlamdadır.

Karşılaştırma Tablosu

Kendini Dene

Soru: Verilen dört sözcüğü eş anlamlı, zıt anlamlı ve eş sesli başlıkları altında üç kutuya yerleştir.

Örnek cevap: Çalışma: Kâğıda üç kutu çizildi ve başlıkları yazıldı. Eş anlamlı kutusuna okul-mektep, öğretmen-muallim ve değerli-kıymetli yazıldı. Zıt anlamlı kutusuna sıcak-soğuk, hızlı-yavaş ve geniş-dar yazıldı. Eş sesli kutusuna yaz, ak ve göz yazıldı. Her kutu için kısa bir gerekçe yazıldı: eş anlamlıda yazılışın farklı, zıt anlamlıda anlamın karşıt, eş seslide ise yazılışın aynı olduğu belirtildi. Puanlama anahtarı: üç kutu doğru adlandırılmış (4 puan), her kutuya en az üç sözcük yazılmış (9 puan), gerekçeler yazılmış (7 puan).