Konu Anlatımı
Bu konuda ne öğreneceğiz?
Bu konuda önce hecenin ne olduğunu tanımlayacağız. Hece, bir veya birden çok sesin oluşturduğu, en az bir ünlü içeren en küçük ses grubudur. Ardından heceyi belirleyen dört kuralı örnekleriyle çalışacağız. Son olarak hece biçimlerini tanıyacağız: kapalı, açık, kapalı-açık ve kapalı-açık-açık. Bu bilgiler, sonraki konuda hece sayısını ve vurguyu bulmamızı sağlayacak.
Hece Nedir?
Tanımdaki üç öge dikkat çeker. Bir veya birden çok sesten oluşabilir; yani tek sesli hece de vardır, çok sesli hece de. En az bir ünlü içermesi zorunludur. En küçük olması ise bölünebilir anlamına gelir: hece kendisinden daha küçük bir ses grubuna ayrılamaz.
Hecenin iki temel kuralı vardır. Bir hece daima ünlüyle başlar. Bir hece içinde yan yana iki ünsüz bulunamaz. İkinci kural, neden ünlüyle başlama kuralının doğal bir sonucu olduğunu gösterir: Hece ünsüzle başlayamaz; ünsüzden sonra yine ünsüz gelirse o ikinci ünsüz bir sonraki heceye bağlanır. Ancak birleşen ünsüzler kuralı ile bir hece içinde iki ünsüz bulunabilir. Bu yüzden birleştirme yapılan sözcükler ayrıca incelenir.
Heceyi Belirleyen Dört Kural
Heceyi belirleyen dört kural vardır ve her biri farklı bir durumu düzenler.
| Kural | Ne Zaman Uygulanır? | Örnekler |
|---|
| Kural 1 | İki ünsüzden oluşan kümeli fiiller sertleştikleri yere bağlanmadan önceki hecenin sonuna bağlanır | çık-mak, git-mek, gör-mek, bil-mek, aç-mak |
| Kural 2 | D ve T harflerinden önceki ünsüz, kendisinden önceki heceye bağlanır | ki-tap-ta-ki, mad-de, na-kit |
| Kural 3 | Ünsüzle başlayan ek kendi başına yeni hece açmaz; ekin ünsüzü önceki hecenin son harfine bağlanır | git-mek, gör-düm, ol-dum, de-mek, an-la-mak |
| Kural 4 | Birleşen ikinci sözcüğün başındaki ünsüz, ilk sözcüğun son ünsüzüne bağlanır | göz-lük, kuz-gun, al-tın-ım |
Kural 1 kümeli fiillerle ilgilidir. İki ünsüzden oluşan ve sertleştikleri yere bağlanmadan önceki hecenin sonuna bağlanan bu fiiller, örnekteki gibi çık-mak, git-mek, gör-mek, bil-mek ve aç-mak biçiminde hecelenir.
Kural 2 D ve T harflerini hedef alır. Bu harflerden önce gelen ünsüz, kendisinden sonraki değil kendisinden önceki heceye bağlanır. Kitaptaki sözcüğü ki-tap-ta-ki biçiminde hecelenir; madde mad-de, nakit na-kit biçiminde hecelenir.
Kural 3 eklerle ilgilidir. Ünsüzle başlayan ek, kendi başına yeni bir hece açmaz; ekin ünsüzü önceki hecenin son harfine bağlanır. Bu yüzden git-mek, gör-düm, ol-dum, de-mek ve an-la-mak hecelenmeleri böyledir.
Kural 4 birleşme olayıdır. Birleşen ikinci sözcüğün başındaki ünsüz, ilk sözcüğun son ünsüzüne bağlanır. Gözlük gö-zlük, kuzgun kuz-gun, altınım ise al-tın-ım biçiminde hecelenir.
Dört Ünsüzden Oluşan Fiiller
Dört ünsüzden oluşan fiiller özel bir yol izler: Bu fiiller önce ikiye ayrılarak hecelenir, sonra birleştirilir. Ayrılan ve birleştirilen yapılar bulun-, gir-, bulur- ve getir- fiilleriyle örneklenir. Bu fiillerde dört ünsüz yan yana geldiği için bir heceye sığdırılamaz.
Hece Biçimleri
Hece biçimleri, hecenin nereden başlayıp nerede bittiğine göre adlandırılır. Dört biçim vardır. Ayrım önce ilk ünsüze, sonra son ünsüze bakılarak yapılır.
| Hece Biçimi | Örnekler | Sonraki Hece |
|---|
| Kapalı | sağ, kız, kitap | Sonraki hece yoktur |
| Açık | göz, el, ad, at | Sonraki hece yoktur |
| Kapalı-açık | sıcak-tır, ağaç-ta, sağ-lık | Sonraki hece ünlüyle başlar |
| Kapalı-açık-açık | saç-lık-sa | Sonraki iki hece ünlüyle başlar |
Kapalı heceye sağ, kız ve kitap; açık heceye göz, el, ad ve at örnek olarak verilebilir. Kapalı-açık biçiminde örneklere sıcak-tır, ağaç-ta ve sağ-lık vardır; bu biçimde sonraki hece ünlüyle başlar. Kapalı-açık-açık biçimine saç-lık-sa örnektir ve burada sonraki iki hece ünlüyle başlar.
Önemli bir nokta şudur: Bir sözcükte hece biçimleri aynı olmak zorunda değildir. Bu yüzden bir sözcüğün bütün hecelerini tek bir biçim adıyla tanımlamak doğru olmaz. Ağaç-lık-lar-ımız sözcüğünde biçimler değişebilir.
Basit Örnek
En sade uygulama iki heceli sözcükleri hecelemektir. Kitap sözcüğünde k ile i arasında bir ünsüz grubu vardır, ancak i ünlüdür; bu yüzden iki ünsüz yan yana değildir ve sözcük iki heceye ayrılır. Evler sözcüğü de iki hecelidir. Bu tür sözcüklerde yan yana iki ünsüz bulunmadığı için başka bir kurala gerek kalmaz.
Kural 2'nin işe yaradığı örnek ise kitaptaki sözcüğüdür. Burada t ve k ünsüzleri vardır. T harfinden önceki k ünsüzü, sonraki değil önceki heceye bağlanır ve sözcük ki-tap-ta-ki biçiminde hecelenir. Aynı biçimde madde mad-de, nakit na-kit biçiminde hecelenir.
İleri Örnek
İleri düzeyde birleşme kuralı incelenebilir. Gözlük sözcüğü göz ile lük'ten oluşur. Birleşen ikinci sözcüğün başındaki ünsüz olan l, ilk sözcüğün son ünsüzü olan z'ye bağlanır ve hece gö-zlük olur. Aynı biçimde kuzu ile gun birleşince kuz-gun, altın ile ım birleşince al-tın-ım olur.
Birleşme kuralını uygularken ilk iş, ikinci sözcüğün başındaki ünsüzü bulmaktır; sonra bu ünsüzün bağlanacağı yer, yani ilk sözcüğün son ünsüzü belirlenir. Arada birleştirilecek ek varsa bu ek kendi hecesinde kalır. Altınım örneğinde olduğu gibi birleşen ikinci sözcüğün başındaki ünsüz yerine bir ek gelmiştir ve bu ek ayrı hece olarak görünür.
Özgün örnek dize: Hece ünlüyle başlar, kural böyle; bir hece içinde iki ünsüz yok, olmaz öyle. Kapalı da açık da birer biçimdir; dizede bu biçimler arka arkaya dizilir.
Özgün örnek paragraf: Öğretmen tahtaya dört sütun çizdi ve sütun başlarına kural bir, kural iki, kural üç, kural dört yazdı. Birinci sütuna çık-mak, ikinci sütuna mad-de, üçüncü sütuna gör-düm, dördüncü sütuna gö-zlük yazdı. Sonra hece biçimleri için küçük bir tablo hazırlandı; kapalı için sağ, açık için göz, kapalı-açık için sağ-lık, kapalı-açık-açık için saç-lık-sa örnek olarak verildi. Öğrenciler, bir sözcükte bu biçimlerin hepsinin bir arada bulunabileceğini gözlemledi.
Sık Yapılan Hatalar
- Yanlış: Bir hece içinde yan yana iki ünsüz bulunabilir, kural yalnızca başlangıç içindir. Doğru: Bir hece içinde yan yana iki ünsüz bulunamaz; ikinci ünsüz bir sonraki heceye bağlanır.
- Yanlış: Kümeli fiillerde iki ünsüz sertleştikleri yere bağlanır. Doğru: Kümeli fiiller sertleştikleri yere bağlanmadan önceki hecenin sonuna bağlanır; çık-mak ve git-mek buna örnektir.
- Yanlış: D ve T harflerinden sonraki ünsüz, kendisinden sonraki heceye bağlanır. Doğru: D ve T harflerinden önceki ünsüz kendisinden önceki heceye bağlanır; kitaptaki sözcüğü ki-tap-ta-ki biçiminde hecelenir.
- Yanlış: Ünsüzle başlayan ek kendi başına yeni bir hece açar. Doğru: Ünsüzle başlayan ek kendi başına yeni hece açmaz; ekin ünsüzü önceki hecenin son harfine bağlanır.
- Yanlış: Bir sözcüğün bütün heceleri aynı hece biçimindedir. Doğru: Bir sözcükte hece biçimleri aynı olmak zorunda değildir.
- Yanlış: Dört ünsüzden oluşan fiiller doğrudan birleştirilir. Doğru: Dört ünsüzden oluşan fiiller önce ikiye ayrılarak hecelenir, sonra birleştirilir.
Özet
Hece, bir veya birden çok sesin oluşturduğu, en az bir ünlü içeren en küçük ses grubudur. Bir hece daima ünlüyle başlar ve bir hece içinde yan yana iki ünsüz bulunamaz. Heceyi belirleyen dört kural vardır. İki ünsüzden oluşan kümeli fiiller sertleştikleri yere bağlanmadan önceki hecenin sonuna bağlanır: çık-mak, git-mek, gör-mek, bil-mek, aç-mak. D ve T harflerinden önceki ünsüz kendisinden önceki heceye bağlanır: ki-tap-ta-ki, mad-de, na-kit. Ünsüzle başlayan ek kendi başına yeni hece açmaz, ekin ünsüzü önceki hecenin son harfine bağlanır: git-mek, gör-düm, ol-dum, de-mek, an-la-mak. Birleşen ikinci sözcüğün başındaki ünsüz ilk sözcüğun son ünsüzüne bağlanır: gö-zlük, kuz-gun, al-tın-ım. Dört ünsüzden oluşan fiiller önce ikiye ayrılır, sonra birleştirilir. Hece biçimleri kapalı, açık, kapalı-açık ve kapalı-açık-açık olarak dört tanedir; ayrım önce ilk ünsüze, sonra son ünsüze bakılarak yapılır ve bir sözcükte bu biçimlerin aynı olması gerekmez.
Ön Bilgi
Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:
- Hecenin en küçük ses grubu olması, bölünebilirlik anlamına gelir.
- Bir hece içinde yan yana iki ünsüz bulunamaz; ikinci ünsüz sonraki heceye gider.
- Kümeli fiiller sertleşmeden önceki hecenin sonuna bağlanır.
- D ve T harfleri bir istisnadır: onlardan önceki ünsüz önceki heceye bağlanır.
- Ünsüzle başlayan ek yeni hece açmaz, ekin ünsüzü önceki hecenin son harfine bağlanır.
- Hece biçimlerinin ayrımında önce ilk ünsüze, sonra son ünsüze bakılır.
Adım Adım Çözülmüş Örnek
Örnek 1: İki Heceye Ayırma konusunun adımları:
- Adım 1: Her sözcükte ünlü sayılır; kitap sözcüğünde i, evler sözcüğünde e ve e vardır.
- Adım 2: İki ünsüz yan yana gelip gelmediğine bakılır; her iki sözcükte de iki ünsüz yan yana değildir.
- Adım 3: Ünlülerin arası kesilerek sözcükler iki heceye ayrılır.
Karşılaştırma Tablosu
| Kavram | Açıklama |
|---|
| Hecenin en küçük ses grubu olması, bölün | Hecenin en küçük ses grubu olması, bölünebilirlik anlamına gelir. |
| Bir hece içinde yan yana iki ünsüz bulun | Bir hece içinde yan yana iki ünsüz bulunamaz; ikinci ünsüz sonraki heceye gider. |
| Kümeli fiiller sertleşmeden önceki hecen | Kümeli fiiller sertleşmeden önceki hecenin sonuna bağlanır. |
| D ve T harfleri bir istisnadır: onlardan | D ve T harfleri bir istisnadır: onlardan önceki ünsüz önceki heceye bağlanır. |
| Ünsüzle başlayan ek yeni hece açmaz, eki | Ünsüzle başlayan ek yeni hece açmaz, ekin ünsüzü önceki hecenin son harfine bağlanır. |
| Hece biçimlerinin ayrımında önce ilk üns | Hece biçimlerinin ayrımında önce ilk ünsüze, sonra son ünsüze bakılır. |
Kendini Dene
Soru: Heceyi belirleyen dört kuralı, her birine uygun iki örnek sözcük bularak tablo hâlinde açıkla.
Örnek cevap: Çalışma: Tablo hazırlandı ve sütun başlarına kural bir, kural iki, kural üç, kural dört yazıldı. Kural bir satırına çık-mak ve bil-mek yazıldı; bunların kümeli fiil olduğu belirtildi. Kural iki satırına mad-de ve na-kit yazıldı; D ve T harflerinden önceki ünsüzün önceki heceye bağlandığı açıklandı. Kural üç satırına gör-düm ve ol-dum yazıldı; ünsüzle başlayan eklerin yeni hece açmadığı belirtildi. Kural dört satırına gö-zlük ve kuz-gun yazıldı; ikinci sözcüğün baş ünsüzünün ilk sözcüğün son ünsüzüne bağlandığı açıklandı. Puanlama anahtarı: dört kuralın adı ve tanımı doğru (8 puan), her kural için iki örnek yazılmış (8 puan), örneklerin doğru hecelenişi yazılmış (6 puan), tablo düzeni okunaklı (3 puan).
