Cümlenin Ögeleri ve Cümle Çeşitleri

Konu Anlatımı

Bu konuda ne öğreneceğiz?

Bu konuda önce ögenin ne olduğunu ve cümlenin ögelerini tanıyacağız. Özne, yüklem, nesne, dolaylı tümleç ve zarf tümleci ayrı ayrı incelenecek. Sonra bir cümlede ögeleri bulmak için dört adımlı bir yöntem öğreneceğiz. En sonunda cümle çeşitlerini yüklemine, yükleme, anlamına ve yapısına göre sınıflandıracağız.

Öge Nedir?

Öge, cümleyi oluşturan anlam katmanlarının her biridir. Her ögenin cümlede bir görevi vardır. Yani öge yalnızca bir sözcük değildir; o sözcüğün cümlede üstlendiği görevdir. Aynı sözcük farklı cümlelerde farklı öge olabilir. Bu yüzden öge bulma işi yalnızca sözcüğe bakarak değil, cümlenin bütününe bakarak yapılır.

Cümlenin Ögeleri

Ögelerin görevleri ve bulunma zorunlulukları şöyledir:

Özne ve yüklem her cümlede mutlaka vardır. Bu iki öge bulunmadan yargı kurulamaz. Nesne ise yüklemin geçişli olup olmamasına bağlıdır. Geçişli yüklemlerde nesne zorunludur, geçişsiz yüklemlerde nesne yoktur. Uyuyordu cümlesinde nesne yoktur, çünkü uyumak geçişsiz bir yüklemdir; Kitap okudu cümlesinde ise nesne vardır, çünkü okumak geçişlidir.

Bir başka önemli nokta şudur: Nesne yalnızca geçişli fiillerin, dolaylı tümleç ise tüm fiillerin tümleci olabilir. Bu nedenle dolaylı tümleç bulmak, geçişli yüklemlere özgü bir işlem değildir; her cümlede dolaylı tümleç aranabilir.

Özne, Nesne ve Yüklemi Bulma Yöntemi

Ögeleri bulmak için dört adımlı bir yol izlenir.

1. Birinci adım: Cümlenin yüklemini bulun. Yüklem çatı, zaman ve kişi ekli bir fiildir ya da isim-fiil öbeğidir.
2. İkinci adım: Yükleme kim? sorusunu sorun. Bulunan sözcük öznedir.
3. Üçüncü adım: Yükleme neyi? kimi? sorusunu sorun. Bulunan sözcük nesnedir.
4. Dördüncü adım: Geriye kalan ve nerede? nereden? nereye? ne zaman? nasıl? sorularına cevap veren sözcükler dolaylı tümleç ya da zarf tümlecidir.

Cümlenin Çeşitleri

Cümleler dört ölçütle sınıflandırılır. Yüklemine göre üç ayrım yapılır: yalnız yüklemi olan cümle durak cümlesidir; yüklemi ve öznesi olan cümle yüklem özneye bağlıdır; yüklemi, öznesi ve nesnesi olan cümle geçişlidir.

Yükleme göre cümle, fiil cümlesi ya da isim cümlesi olarak ikiye ayrılır. Anlamına göre cümle olumlu, olumsuz, soru, ünlem ya da emir olabilir. Basit, birleşik, sıralı ve bağlı olmak üzere yapı bakımından dört çeşit vardır. Basit cümlenin tek yüklemi vardır. Birleşik cümlede yan cümleciklerden biri yüklemdeki eylemin öznesi ya da yüklemidir; Gelen kişi bizim komşumuzdu cümlesi buna örnektir. Sıralı cümlede özneye ve yüklemde aynıdır ve cümleler virgülle ayrılır. Bağlı cümlede özneye ya da yüklemde farklılık vardır ve cümleler bağlaçla bağlanır.

Basit Örnek

Günlük hayattan bir çözümleme örneği şöyle verilebilir: Çocuklar bahçede oynuyor cümlesinde önce yüklem bulunur; oynuyor sözcüğü çatı, zaman ve kişi ekli bir fiildir ve yüklemdir. Sonra yükleme kim? sorulur; cevap Çocuklar'dır ve özne bulunmuştur. Yükleme neyi? kimi? sorulur; cümlede geçişsiz bir yüklem olduğu için nesne yoktur. Sonra geriye kalan sözcüklere bakılır; bahçede sözcüğü nere? sorusuna cevap verdiği için dolaylı tümleçtir. Yükleme oynuyor fiili geçişsiz olduğu için nesne aranmaz.

Başka bir örnek olarak Kitabı masaya bıraktım cümlesi incelenebilir. Yüklem bıraktımdır. Yükleme kim? sorulunca ben bulunur ve öznedir. Yükleme neyi? sorulunca kitabı bulunur ve nesnedir. Geriye kalan masaya sözcüğü nereye?

İleri Örnek

İleri düzeyde zorluk, yapı bakımından sınıflandırmadır. Gelen kişi bizim komşumuzdu cümlesi birleşik cümledir; çünkü yan cümleciklerden biri yüklemdeki eylemin öznesidir. Bu cümlecik özneye bağlıdır ve kendisinde yüklem de vardır. Sıralı cümlede ise özneye ve yüklemde aynıdır ve cümleler virgülle ayrılır. Bağlı cümlede özneye ya da yüklemde farklılık vardır ve bağlaç kullanılır. Yapıyı belirleyen ölçüt, yan cümleler arasındaki bu bağlantının niteliğidir.

Yüklemine göre yapılan sınıflandırmada ise yalnız yüklemi olan cümleler durak cümlesi olarak adlandırılır. Yüklemi ve öznesi olan cümle yüklem özneye bağlıdır; öznesi olmayan yüklem neden, nasıl ya da ne zaman sorusuna cevap verir. Yüklemi, öznesi ve nesnesi olan cümle ise geçişlidir. Bu üç ayrımın temel ölçütü, yüklemin yanında hangi ögelerin bulunduğudur.

Özgün örnek dize: Öge denmez, görev denir: yüklem yargıyı kurar, özne yüklemi bağlar. Nesne yalnız geçişlidedir, dolaylı tümleç her fiilde bulunabilir.

Özgün örnek paragraf: Sınıftaki öğrenciler dört sütunlu bir tablo hazırladı. Sütun başlarına özne, yüklem, nesne ve tümleç yazdılar. Her cümleyi önce yüklemi bulma yöntemiyle çözümlediler. Birinci sütuna cümlenin yüklemi, ikinci sütuna yükleme sorulan kim? sorusunun cevabı, üçüncü sütuna neyi? kimi? sorusunun cevabı yazıldı. Dördüncü sütune ise nere? nereye? ne zaman? nasıl? sorularına cevap veren sözcükler toplandı. Böylece her ögenin cümlede bir görevi olduğunu tablo üzerinde göstermiş oldular.

Sık Yapılan Hatalar

• Yanlış: Nesne, bütün fiillerin tümlecidir. Doğru: Nesne yalnızca geçişli fiillerin tümlecidir; geçişsiz yüklemlerde nesne yoktur.
• Yanlış: Dolaylı tümleç yalnızca geçişli yüklemlerde bulunur. Doğru: Nesne yalnızca geçişli fiillerin tümleci olabilir; dolaylı tümleç ise tüm fiillerin tümleci olabilir.
• Yanlış: Bir cümlede özne ya da yüklem bulunmayabilir. Doğru: Özne ve yüklem her cümlede mutlaka vardır.
• Yanlış: Öge bulmak için önce nere? sorusu sorulur. Doğru: Öge bulma yöntemi yüklemi bulmakla başlar; ardından kim? sorusuyla özneye geçilir.
• Yanlış: Sıralı cümlede cümleler bağlaçla bağlanır. Doğru: Sıralı cümlede özneye ve yüklemde aynıdır ve virgülle ayrılır; bağlaç bağlı cümlede kullanılır.
• Yanlış: Birleşik cümlede cümleler özneye ve yüklemde aynıdır. Doğru: Birleşik cümlede yan cümleciklerden biri yüklemdeki eylemin öznesi ya da yüklemidir; bu, sıralı cümlenin özelliğidir.

Özet

Öge, cümleyi oluşturan anlam katmanlarının her biridir ve her ögenin cümlede bir görevi vardır. Özne, yüklemi belirli bir kişi ya da canlı nesneye bağlar ve zorunludur. Yüklem, cümlede yargı bildirir ve zorunludur. Nesne, yüklemin belirttiği işten etkilenendir; yüklem geçişli ise zorunludur. Dolaylı tümleç bulunma, ayrılma, yönelme ve kaynaklık bildirir. Zarf tümleci zaman, yer, yön, durum ve miktar bildirir. Özne ve yüklem her cümlede mutlaka vardır. Geçişsiz yüklemlerde nesne yoktur, geçişli yüklemlerde nesne bulunur. Nesne yalnızca geçişli fiillerin, dolaylı tümleç ise tüm fiillerin tümleci olabilir. Öge bulma yöntemi dört adımdan oluşur: yüklemi bul, yükleme kim? sor, yükleme neyi? kimi? sor, kalan sözcüklere nereden, nereye, nerede, ne zaman ve nasıl sorularını sor. Cümleler yüklemine göre durak, özneye bağlı ve geçişli olarak; yükleme göre fiil ve isim cümlesi olarak; anlamına göre olumlu, olumsuz, soru, ünlem ve emir olarak; yapısına göre basit, birleşik, sıralı ve bağlı olarak sınıflandırılır.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Öge bir sözcük değil, o sözcüğün cümlede üstlendiği görevdir.
• Özne ve yüklem bulunmadan yargı kurulamaz; ikisi de zorunludur.
• Nesnenin varlığı yüklemin geçişli olup olmamasına bağlıdır.
• Dolaylı tümleç bütün fiillerin tümleci olabileceği için her cümlede aranmalıdır.
• Öge bulmada yüklem bulmak her zaman ilk adımdır.
• Sıralı cümlede virgül, bağlı cümlede bağlaç kullanılır; bu ayrım yapıyı belirler.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Yüklemi Bulma konusunun adımları:

1. Adım 1: Cümlede yargı bildiren sözcük aranır.
2. Adım 2: oynuyor sözcüğü çatı, zaman ve kişi ekli bir fiildir ve yargı bildirir.
3. Adım 3: Bu yüzden oynuyor sözcüğü yüklemdir.

Karşılaştırma Tablosu

Kendini Dene

Soru: Verilen üç cümlenin ögelerini dört adımlı yöntemle çözümleyip tablo hâlinde göster.

Örnek cevap: Çalışma: Tablo hazırlandı ve sütun başlarına yüklem, özne, nesne ve tümleç yazıldı. Birinci cümlede yüklem bulunduktan sonra yükleme kim? soruldu ve özne yazıldı; ardından ne sorusu soruldu ve cümle geçişli olmadığı için nesne olmadığı belirtildi. İkinci cümlede aynı adımlar izlendi ve bu kez nesne bulunduğu için yazıldı. Üçüncü cümlede kalan sözcüklere nereden, nereye, nerede soruları soruldu ve dolaylı tümleç ile zarf tümleç ayrı ayrı gösterildi. Puanlama anahtarı: tablo başlıkları doğru (4 puan), üç cümlenin de yüklemi bulunmuş (6 puan), özneler soru tekniğiyle bulunmuş (6 puan), en az bir cümlede geçişli-geçişsiz ayrımı yapılmış (4 puan), tümleçler sorularına göre ayrılmış (5 puan).