Sıfat, Fiil, Zarf ve Bağlaç

Konu Anlatımı

Bu konuda ne öğreneceğiz?

Bu konuda söz türlerinden sıfat, fiil, zarf ve bağlaç incelenecek. Sıfatın ismi niteleme görevini, fiilin iki temel özelliğini ve çatı kavramını öğreneceğiz. Zarfın neden fiilden önce geldiğini ve bağlaçların hangi anlam ilişkilerini kurduğunu göreceğiz. Öğrendiklerimiz, sonraki konuda anlatım bozukluklarını düzeltmek için gerekli olacak.

Sıfat

Sıfat, ismi nitelendiren ve niteliğini belirten sözcüktür. Isı, güzel ve tatlı bu görevi üstlenen sözcüklerdir. Sıfat, isimden önce gelir. Örneğin tatlı bir elma ifadesinde tatlı sözcüğü sıfat, elma sözcüğü isimdir; sıfat isimden önce gelmiştir.

Sıfatın cümlede yüklemi nitelemek dışında düşen öge olarak bulunması yaygındır. Bu, bazı ögelerin yalnızca anlam katmanını zenginleştirdiği anlamına gelir. Sıfat türleri dört başlıkta incelenir: niteleme sıfatı, belirtme sıfatı, sayı sıfatı ve yer sıfatı.

Fiil ve Fiilde Çatı

Fiil, iş, oluş ve hareket bildiren sözcüktür. Koşmak, düşmek ve yaşamak örneklerdir. Fiilin iki temel özelliği vardır: kişi ve zaman. Bu iki özellik birlikte çatı olarak adlandırılır. Yani çatı, fiilin kişi ve zaman özelliklerinin taşıdığı bilgidir.

Fiiller düzenli ve düzensiz olmak üzere ikiye ayrılır. Sevmek düzenli bir fiildir, gitmek düzensiz bir fiildir. Fiilin tabanı, çatı eki çıkarılınca kalan düzenli fiil tabanıdır. Gelen bu örneğinde çatı eki çıkarılınca geriye gelen düzenli fiil tabanı gel sözcüğüdür.

Fiilde etken (basit) çatı ile edilgen çatı ayrımı yapılır. Etken çatıda özne, yüklemin yaptığı işi kendisi yapar: Çocuklar koştu. Ali mektubu yazdı. Edilgen çatıda ise özne, işi kendisi yapmaz. Edilgen çatı yüklemedeki -dır, -dir, -dü, -dür; -mış, -miş, -muş, -müş; -sız, -siz, -suz, -süz; -maz, -mez ekleriyle bildirilir: Mektup yazıldı. Kapı kırıldı. Ağaç kesildi.

Edilgen çatıda önemli bir sonuç vardır: Asıl özneyi yapan özne değildir. Bu yüzden edilgen çatılı cümlelerde özneyi ararken dikkatli olmak gerekir.

Zarf

Zarf, fiili, sıfatı ya da başka bir zarfı durum, zaman, miktar, yer ve yön bakımından belten sözcüktür. Yavaş, bugün, çok, burada ve dışarı örneklerdir.

Zarfin cümlede değişiklik, yani tümleç görevi gördüğü için fiilden, isimden ve özneden önce gelir. Dün okula erken gittim cümlesinde erken sözcüğü zarfdır ve gittim fiilinden önce gelmiştir.

Zarflar şu sorularla bulunur: Ne? Nasıl? Nerede? Ne zaman? Ne kadar? Sorularına cevap veren sözcükler zarftır. Ne sorusu yöntemle zarflar en kolay biçimde tanınır.

Bağlaç

Bağlaç, sözcükleri, sözcük öbeklerini ya da cümleleri kendisine bağlayan sözcüktür. Bağlaçlar anlam ilişkileri kurar. -de / -da uyum olmayı, ve eşitliği, ile / -y-le aynılığı, ya da seçeneği, çünkü gerekçeyi, ama karşıtlığı, çünkü ki açıklamayı, oysa / hâlbuki sonucu, ki sonucu, de şüpheyi, ise şartı bildirir.

Sözcükler arasında kullanılan bağlaçlar cümleye ayrı bir öge katmaz. Bu bağlaçlarla yapılan yapılara sözcük öbeği denir. Bu ayrım önemlidir; çünkü cümle ögeleri sayılırken sözcük öbekleri ayrı bir öge olarak eklenmez.

Basit Örnek

Günlük hayattan bir örnek şöyle verilebilir: Çocuk bahçede hızlı koşuyor. Bu cümlede hızlı sözcüğü zarfdır; çünkü koşuyor fiilinin durumunu belirtir ve koşuyor'dan önce gelir. Koşuyor fiilinde kişi ve zaman bilgisi vardır ve özne, yüklemin yaptığı işi kendisi yaptığı için çatı etkendir. Hızlı yerine nasıl? sorusu sorulduğunda cevap alınır; bu da zarfın zarflığığını doğrular.

Başka bir örnek olarak Anne, kapıya çabuk geldi cümlesi incelenebilir. Çabuk sözcüğü zarfdır ve geldi fiilinden önce gelmiştir. Kapıya sözcüğü dolaylı tümleçtir. Geldi fiilinin tabanı gel sözcüğüdür ve düzenli fiil tabanıdır.

İleri Örnek

İleri düzeyde zorluk, edilgen çatı ile etken çatıyı ayırt etmektir. Kapı kırıldı cümlesinde yüklemdeki -dı eki edilgen çatıyı bildirir; bu yüzden kapıyı kıran kişi belirtilmemiştir ve özne işi kendisi yapmamıştır. Aynı biçimde Ağaç kesildi cümlesinde ağacı kesen kişi bilinmemektedir. Buna karşılık Baba bahçeyi suladı cümlesinde özne, yüklemin yaptığı işi kendisi yapmıştır ve çatı etkendir.

Edilgen çatıyı belirleyen ekler dört grupta toplanır: -dır, -dir, -dü, -dür; -mış, -miş, -muş, -müş; -sız, -siz, -suz, -süz; -maz, -mez. Bu ekleri gördüğünde öğrenci önce yüklemi inceler ve sonra özneye bakarak işi kimin yaptığını sorar. Cevap öznenin kendisine ait değilse çatı edilgendir.

Düzenli ve düzensiz fiil ayrımı da taban yazımında belirgindir. Sevmek düzenli bir fiildir ve tabanı sevm eklendiğinde değişmez. Gitmek ise düzensiz bir fiildir; git, gidecek, gidiyor, gitti gibi biçimlerde çatı ekleri farklı seslere bağlanır. Bu yüzden çatı eki çıkarıldığında geriye düzenli fiil tabanı kalır.

Özgün örnek dize: Sıfat ismi niteler, fiil işi anlatır; iki temel özelliğin adı çatıdır. Zarf tümleç olduğu için gelir önce, bağlaç ise iki sözcüğü birbirine tutar.

Özgün örnek paragraf: Sınıftaki öğrenciler dört sütunlu bir tablo hazırladı. Sütun başlarına sıfat, fiil, zarf ve bağlaç yazıldı. Her öğrenci kâğıdına üç cümle yazdı ve cümlelerdeki sözcükleri sütunlara yerleştirdi. Fiil sütununda karşılaştıkları bir ayrıntıyı öğretmene sordular: bazı fiillerin tabanı çatı eki çıkarılınca değişiyordu. Öğretmen bu fiillerin düzensiz, değişmeyenlerin ise düzenli olduğunu açıkladı. Böylece dört sütun da anlam katmanlarına göre ayrılmış oldu.

Sık Yapılan Hatalar

• Yanlış: Fiilin iki temel özelliği çatıdır ve çatı yalnızca zamanı ifade eder. Doğru: Fiilin iki temel özelliği vardır: kişi ve zaman. Bu iki özellik birlikte çatı olarak adlandırılır.
• Yanlış: Fiil tabanı, çatı eki çıkarılınca kalan düzensiz fiil tabanıdır. Doğru: Fiilin tabanı, çatı eki çıkarılınca kalan düzenli fiil tabanıdır. Gelen örneğinde taban gel sözcüğüdür.
• Yanlış: Edilgen çatıda işi yapan kişi öznedir. Doğru: Edilgen çatıda asıl özneyi yapan özne değildir; bu yüzden özneyi bulurken dikkatli olunmalıdır.
• Yanlış: Zarf, isimden sonra gelir. Doğru: Zarf tümleç görevi gördüğü için fiilden, isimden ve özneden önce gelir; Dün okula erken gittim cümlesinde erken fiilden önce gelmiştir.
• Yanlış: Sözcükler arasında kullanılan bağlaçlar cümleye ayrı bir öge katar. Doğru: Sözcükler arasında kullanılan bağlaçlar cümleye ayrı bir öge katmaz; bu bağlaçlarla yapılan yapılara sözcük öbeği denir.
• Yanlış: Sıfat, isimden sonra gelir. Doğru: Sıfat isimden önce gelir; tatlı bir elma ifadesinde sıfat olan tatlı, isim olan elma'dan önce yer almıştır.

Özet

Sıfat, ismi nitelendiren ve niteliğini belirten sözcüktür; ısı, güzel ve tatlı örneklerdir. Sıfat isimden önce gelir ve cümlede düşen öge olarak da bulunabilir. Sıfat türleri niteleme, belirtme, sayı ve yer sıfatıdır. Fiil, iş, oluş ya da hareket bildiren sözcüktür. Fiilin iki temel özelliği vardır: kişi ve zaman; bu ikisi birlikte çatı olarak adlandırılır. Fiiller düzenli ve düzensiz olmak üzere ikiye ayrılır; fiilin tabanı çatı eki çıkarılınca kalan düzenli fiil tabanıdır ve gelen örneğinde bu taban gel sözcüğüdür. Etken çatıda özne işi kendisi yapar; edilgen çatıda özne işi kendisi yapmaz ve çatı -dır, -dir, -dü, -dür, -mış, -miş, -muş, -müş, -sız, -siz, -suz, -süz, -maz, -mez ekleriyle bildirilir. Edilgen çatıda asıl özneyi yapan özne değildir. Zarf, fiili, sıfatı ya da başka bir zarfı durum, zaman, miktar, yer ve yön bakımından belirten sözcüktür; tümleç görevi gördüğü için fiilden, isimden ve özneden önce gelir ve Ne, Nasıl, Nerede, Ne zaman, Ne kadar sorularıyla bulunur. Bağlaç, sözcükleri, sözcük öbeklerini ya da cümleleri bağlayan sözcüktür; -de / -da uyum, ve eşitlik, ile / -y-le aynılık, ya da seçenek, çünkü gerekçe, ama karşıtlık, çünkü ki açıklama, oysa / hâlbuki ve ki sonuç, de şüphe, ise şart bildirir. Sözcükler arasında kullanılan bağlaçlar cümleye ayrı bir öge katmaz ve yapılan yapılara sözcük öbeği denir.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Çatı, kişi ve zaman özelliklerinin birlikte adıdır; yalnızca zaman değildir.
• Fiil tabanı her zaman düzenli fiil tabanı olarak verilir.
• Edilgen çatı dört ek grubuyla bildirilir.
• Edilgen çatıda asıl özneyi yapan özne değildir.
• Zarfin fiilden önce gelmesinin nedeni tümleç görevidir.
• Sözcük öbekleri cümleye ayrı bir öge katmaz; bu yüzden öge sayımında eklenmez.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Sıfatı Bulma konusunun adımları:

1. Adım 1: Cümlede ismi nitelendiren sözcük aranır.
2. Adım 2: elma sözcüğü yenen nesneyi bildirir ve isimdir.
3. Adım 3: tatlı sözcüğü elma'nın niteliğini belirttiği için sıfattır ve isimden önce gelmiştir.

Karşılaştırma Tablosu

Kendini Dene

Soru: Verilen dört cümlenin sıfat, fiil, zarf ve bağlaç ögelerini bulup tablo hâlinde göster.

Örnek cevap: Çalışma: Tablo hazırlandı ve sütun başlarına sıfat, fiil, zarf ve bağlaç yazıldı. Her cümle tek tek incelendi. Birinci cümlede ismi nitelendiren sözcük sıfat sütununa, iş bildiren sözcük fiil sütununa yazıldı. İkinci cümlede fiilin durumunu belirten sözcük zaraftır ve fiilden önce geldiği görüldü. Üçüncü cümlede iki eylemi bağlayan sözcük bağlaç sütununa yazıldı. Dördüncü cümlede isimden önce gelen niteleyici sözcük sıfat olarak gösterildi. Puanlama anahtarı: tablo başlıkları doğru (4 puan), dört cümlenin de ögeleri bulunmuş (12 puan), ögelerin gerekçesi yazılmış (6 puan), tablo düzeni okunaklı (3 puan).