Sözcük Yapısı ve Eklerin Heceye Etkisi

Konu Anlatımı

Bu konuda ne öğreneceğiz?

Bu konuda sözcüklerin hece sayısına göre nasıl sınıflandırıldığını ve vurgunun hangi seste düştüğünü öğreneceğiz. Sonra eklerin heceye etkisini inceleyeceğiz: İsim çekim eklerinin çoğu bir hece açarken bildirme ekleri heceye bağlanmaz. En son da vuruş, kafiye, redif ve ölçü kavramlarına göz atacağız.

Sözcük Yapısına Göre Sözcükler

Sözcükler hece sayısına göre sınıflandırılır. Tek heceli sözcüklere sağ, kitap, göz, ev ve su örnektir. İki heceli sözcüklere sağ-lık, kitap-tık, ev-ler, su-yu ve ağaç-lar örnektir. Üç heceli sözcüklere kütüp-hane, ağaç-lık, ev-ler-imiz ve güzel-lik örnektir.

Daha uzun sözcüklerde vurgu belirli bir sese düşer. Dört heceli bir sözcükte vurgu 1. ve 3. seste olur; ağaç-lık-lar-ımız buna örnektir. Beş heceli bir sözcükte vurgu 2. ve 4. seste olur; ağaç-lık-lar-ımız-dır buna örnektir. Altı ve daha çok heceli sözcüklerde vurgu 3. sestedir.

Eklerin Heceye Etkisi

Eklerin heceye etkisi, ekin çeşidine göre değişir. İsim çekim eklerinin çoğu bir hece açar. Bu durum birçok örnekle görülür: ev sözcüğü ev-ler olur ve bir hece açılır; kitap, kitap-lar olur; su, su-yu olur; gel, gel-di olur; oku, oku-du olur; gör, gör-düm olur. Bu örneklerde ek eklendiğinde hece sayısı bir artar.

Bildirme ekleri ise heceye bağlanmaz ve hece sayısını artırmaz. Bildirme ekleri -dır, -dir, -dur, -dir, -mış, -müş, -yor, -meli, -ecek ve -di ekleridir. Bu ekler eklendiğinde hece açılmaz; hece sayısı değişmeden kalır. Gelen bu eklerle gel-miş biçiminde, gel-di biçiminde ve gel-iyor biçiminde görülebilir.

Basit Örnek

Basit bir uygulama, ek eklenince hece sayısının değişip değişmediğini gözlemektir. Ev sözcüğü tek hecelidir. Ler eki eklendiğinde ev-ler olur ve hece sayısı bir artar. Aynı biçimde kitap tek heceliydi, kitap-lar iki heceli olur; su tek heceliydi, su-yu iki heceli olur. Bu üç örnek de isim çekim ekinin bir hece açtığını gösterir.

Oku ve gör sözcükleri de aynı kuralı gösterir. Oku iki heceliydi, oku-du olunca üç heceli olur. Gör tek heceliydi, gör-düm olunca iki heceli olur. Bu dört örnek, isim çekim eklerinin çoğunun bir hece açtığı kuralını pekiştirir.

İleri Örnek

Bildirme ekleriyle çalışmak, isim çekim eklerinden sonra gelen en zor kısımdır. Çünkü bildirme ekleri eklenmiş olsa bile hece sayısı değişmez. Bu nedenle öğrenci, ek gördüğünde hemen yeni hece aramaz; ekin türünü önce belirler. -dır, -dir, -dur, -dir, -mış, -müş, -yor, -meli, -ecek ve -di eklerinden biriyle karşılaşıldığında hece sayısının değişmediği kabul edilir.

Vuruş ise heceyle doğrudan ilgili bir kavramdır. Vuruş, hece içinde ünsüzün ağırlık kazanmasıdır. Kafiye, dize sonundaki seslerin birbirine uyumudur. Redif, dize sonunda kafiyeyle uyum sağlayan ek ya da sözcüktür. Bu kavramlar şiirde dize sonlarını düzenlemek için kullanılır.

Bir dizede hece sayısı tek ise ölçü dünyaya, çift ise ölçü hece sayısına dayanır. Bu ayrım tanım düzeyindedir; 5. ve 6. sınıfta derinleştirilir. Yani dizeyi okurken önce hece sayısının tek mi çift mi olduğuna bakmak, ölçünün hangisine dayandığını anlaman ilk adımdır.

• Vuruş: hece içinde ünsüzün ağırlık kazanması.
• Kafiye: dize sonundaki seslerin birbirine uyumu.
• Redif: dize sonunda, kafiyeyle uyum sağlayan ek ya da sözcük.
• Ölçü: dizede hece sayısının tek ya da çift olmasına göre dünya ya da hece sayısına dayanır.

Özgün örnek dize: Dört hecede bir, üçüncü seste vurgu; beş hecede iki, dördüncü seste vurgu. Altıdan çok hecede vurgu üçüncüdedir, hep aynı yasa öyle.

Özgün örnek paragraf: Öğretmen tahtaya iki sütun açtı. Birinci sütunun başına isim çekim ekleri, ikinci sütunun başına bildirme ekleri yazdı. Birinci sütuna ev-ler, kitap-lar ve su-yu yazarken hece sayısının bir arttığını belirtti. İkinci sütuna bildirme eklerini yazdı ve ek eklendiği hâlde hece sayısının değişmediğini açıkladı. Sonra dört, beş ve altı heceli sözcük örnekleri üzerinde vurgunun hangi sese düştüğünü gösterdi.

Sık Yapılan Hatalar

• Yanlış: Ek eklendiği için her sözcükte yeni bir hece açılır. Doğru: İsim çekim eklerinin çoğu bir hece açar; bildirme ekleri ise heceye bağlanmaz ve hece sayısını artırmaz.
• Yanlış: Dört heceli sözcükte vurgu ikinci seste olur. Doğru: Dört heceli sözcükte vurgu 1. ve 3. sestedir; beş hecelide 2. ve 4. seste, altı ve daha çok hecelide 3. sestedir.
• Yanlış: Redif ile kafiye aynı kavramdır. Doğru: Kafiye dize sonundaki seslerin birbirine uyumudur; redif ise dize sonunda kafiyeyle uyum sağlayan ek ya da sözcüktür.
• Yanlış: Vuruş, sözcüğün yazıldığı satırla ilgili bir kavramdır. Doğru: Vuruş, hece içinde ünsüzün ağırlık kazanmasıdır.
• Yanlış: Bir dizede hece sayısı çift olduğunda ölçü dünyaya dayanır. Doğru: Hece sayısı tek ise ölçü dünyaya, çift ise hece sayısına dayanır.
• Yanlış: Gör-düm örneğinde gör-düm yazımı iki ünsüzün birleşmesidir. Doğru: Gör-düm örneğinde gör tek hece, düm ise ekli kısımdır; dü ünsüzü t'ye uymuştur ve dör-düm yazılır.

Özet

Sözcük yapısına göre tek heceli sözcüklere sağ, kitap, göz, ev ve su; iki heceli sözcüklere sağ-lık, kitap-tık, ev-ler, su-yu ve ağaç-lar; üç heceli sözcüklere kütüp-hane, ağaç-lık, ev-ler-imiz ve güzel-lik örnektir. Dört heceli sözcükte vurgu 1. ve 3. seste, beş heceli sözcükte 2. ve 4. seste, altı ve daha çok heceli sözcükte 3. sestedir. İsim çekim eklerinin çoğu bir hece açar: ev-ler, kitap-lar, su-yu, gel-di, oku-du, gör-düm. Bildirme ekleri -dır, -dir, -dur, -dir, -mış, -müş, -yor, -meli, -ecek ve -di heceye bağlanmaz ve hece sayısını artırmaz. Vuruş hece içinde ünsüzün ağırlık kazanması, kafiye dize sonundaki seslerin birbirine uyumu, redif ise dize sonunda kafiyeyle uyum sağlayan ek ya da sözcüktür. Bir dizede hece sayısı tek ise ölçü dünyaya, çift ise hece sayısına dayanır.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Sözcükler tek, iki, üç ve daha çok heceli olarak sınıflandırılır.
• Vurgu yalnızca dört heceden başlayarak düzenli bir kural izler.
• İsim çekim eklerinin çoğu bir hece açar; bu, hece sayısını bir artırır.
• Bildirme ekleri eklenmiş olsa bile heceye bağlanmaz.
• Vuruş heceyle, kafiye ve redif ise dize sonuyla ilgilidir.
• Ölçünün dünyaya mı heceye mi dayandığını anlamak için dizedeki hece sayısının tek mi çift mi olduğuna bakılır.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Sözcüğü Hece Sayısına Göre Sınıflandırma konusunun adımları:

1. Adım 1: Her sözcükteki ünlüler sayılır; kütüphane sözcüğünde üç ünlü vardır.
2. Adım 2: Ağaçlık sözcüğündeki ünlüler de sayılır ve üç ünlü bulunur.
3. Adım 3: Üç ünlü bulunan her iki sözcük de üç heceli kabul edilir.

Karşılaştırma Tablosu

Kendini Dene

Soru: Verilen dört sözcüğün kaç heceli olduğunu bul ve vurgunun hangi sese düştüğünü yaz.

Örnek cevap: Çalışma: Sözcükler tek tek ele alındı. Birinci sözcüğün ünlüleri sayıldı ve hece sayısı bulundu. İkinci ve üçüncü sözcükte de aynı işlem yapıldı. Dördüncü sözcüğün dört heceli olduğu görüldü ve vurgunun birinci ile üçüncü sese düştüğü yazıldı. Diğer sözcükler için hece sayısı üçten küçük olduğundan vurgu kuralının bu sözcüklere uygulanmadığı not edildi. Puanlama anahtarı: dört sözcüğün hece sayısı doğru bulunmuş (8 puan), dört heceli sözcükte vurgunun 1. ve 3. seste olduğu yazılmış (6 puan), vurgu kuralının hangi hece sayılarına uygulandığı açıklanmış (5 puan), çalışma düzenli (3 puan).