Ses ve Harf Bilgisi: Ünsüz Olayları ve Anlam

Konu Anlatımı

Bu konuda ne öğreneceğiz?

Bu konuda Türkçe alfabesindeki ünlü ve ünsüzleri tanıyacak, ses değeri ile hece değeri kavramları arasındaki farkı öğreneceksiniz. Ünsüzlerin sert, yumuşak ya da ne sert ne yumuşak olarak üçe ayrıldığını görecek, ardından ünsüz yumuşaması, ünsüz benzeşmesi ve ünsüz kaynaştırması olaylarını kesin örneklerle inceleyeceksiniz. Son olarak harf ya da ünlü değiştiği için anlamı değişen sözcükleri tanıyacaksınız.

Ses Değeri, Hece Değeri ve Ünsüzlerin Ayrımı

Türkçe alfabesi 29 harften oluşur. Bunların 8'i ünlüdür: a, e, ı, i, o, ö, u, ü. Kalan 21'i ünsüzdür. Ünsüzler tek başına hece oluşturmaz, mutlaka bir ünlüye bağlanır; çünkü bir hece daima ünlüyle başlar ve ünsüzle biter. Düz ünlüler a, e, ı, i; yuvarlak ünlüler o, ö, u, ü'dür. Tam ünlüler a, ı, o, u; yarım ünlüler ise dudak ünsüzüyle birleşen e, i, ö, ü'dür.

Harfin yalnız kendisinden okunduğunda çıkardığı sese ses değeri, hece içinde yer aldığı sıraya göre aldığı değere hece değeri denir. Aynı harf, örneğin k, farklı sözcüklerde farklı sesler verebilir. Harfin adı ile okunuşu bu yüzden her zaman aynı değildir; bir sözcüğü okurken harfleri tek tek değil, bütün hâlinde düşünmek gerekir.

Ünsüzler üç gruba ayrılır. Bu ayrım sözcük köklerinde geçerlidir; sert ünsüzlerin yumuşak karşılıkları vardır: t–d, k–ğ, p–b, ç–c, s–z, f–v.

Bu üç grup birlikte 21 ünsüzü verir. Örneğin doğru, sağlık ve boğaz sözcüklerindeki ğ ünsüzü yumuşak ünsüzler grubundadır; dağ ve ağız sözcüklerinde ise g ünsüzü önceden yumuşamış biçimdedir.

Basit Örnek

En sık karşılaşılan ünsüz olayı ünsüz yumuşamasıdır. Kök ünsüz k, g, h ile bitiyorsa, kendisinden sonra ünlüyle başlayan ek geldiğinde o ünsüz ğ olur: çocuk → çocuğum, küçük → küçüğüm, sıcak → sıcağım, kızak → kızağım, toprak → toprağı, tutak → tutağı. Aynı biçimde ağaç kökündeki ç, kendisinden sonra ünlüyle başlayan ek gelince c olur: ağaç → ağacım. p ünsüzü de ünlüyle başlayan ek geldiğinde b olur: kitap → kitabı, hesap → hesabı.

Bu olayın sonucu çok açıktır: kökün son ünsüzü ile ekin başındaki ünsüz uyumlu hâle gelir. Sıcağım, ağacım, kitabım ve hesabım gibi ifadelerde hep aynı uyum aranır.

İleri Örnek

Ünsüz benzeşmesi ise ekle ilgisi yoktur; sözcüğün kendi içinde yan yana gelen ünsüzlerden biri kendisinden sonraki ünsüze uyar. Bu olayda çoğunlukla g ünsüzü ğ olur: ağaç, oğlak, çığlık, sağlık, beğendik, yağmur, uğur, soğuk, doğru, boğaz, dağ, ağız, oğuz, yağış, sağır. Burada hiçbir ek yoktur; iki ünsüz zaten sözcüğün içinde yan yana durmaktadır.

Ünsüz kaynaştırması iki ünsüzün birleşip tek ünsüz hâline gelmesidir. Kırk sözcüğünün eski biçimi kırk iken'dir; iki ünsüz birleşmiştir. Aynı biçimde altı → ağdı ve altın → ağdın örneklerinde l ünsüzü kendisinden sonraki t ya da d ünsüzüne uymuştur. Kaynaştırmada iki ünsüz tek harf hâline gelir ve harf sayısı azalır; benzeşmede ise harf sayısı korunur, yalnızca bir harfin biçimi değişir.

Harf ya da ünlü değiştiği için bazı sözcüklerin anlamları da değişir. Değerli kıymetli anlamındadır, varlıklı ise zengin, çok malı olan anlamındadır. Ten deri, tin ise bir metaldir. Ak hem su hem beyaz anlamında, yaz hem mevsim hem yazmak fiili anlamında, kök hem bitkinin toprak altındaki bölümü hem de matematikte çarpan anlamında kullanılır. Eş sesli sözcüklerin bu türünden biri de göz sözcüğüdür: göz organı da, denizde biriken su da anlama gelebilir.

Ünsüz Olaylarını Birbirinden Ayırt Etme

Üç olayı ayırt etmenin en sağlam yolu şudur: yumuşamada ek vardır ve uyma ekin başındaki ünsüze yapılır; benzeşmede ek yoktur ve uyma sözcüğün kendi içindeki komşu ünsüze yapılır; kaynaştırmada ise iki ünsüz tek ünsüze dönüşür.

Kolay bir deneme yapalım. Sağlık sözcüğünde iki ünsüz yan yana durmaktadır ama sözcüğe hiçbir ek eklenmemiştir; bu yüzden burada benzeşme vardır. Sağlık sözcüğüne -ımız eki geldiğinde ise ek ünlüyle başladığı için kökteki k ünsüzü yumuşamış ve sağlığımız biçiminde yazılmıştır; artık yumuşama vardır. Aynı sözcük, farklı biçimlerde iki farklı olayın örneği olabilir.

Bir başka ayırt etme yöntemi de şudur: yumuşamada sözcüğün kökü aranır ve yalnızca kökteki son ünsüz değişir. Benzeşmede ise kökte zaten iki ünsüz vardır ve biri zaten yumuşamış biçimdedir. Kaynaştırmada ise sözcüğün yapımı eski biçimden yeni biçime geçmiş olduğundan bir kıyaslama gerekir.