Metin Türleri ve Söz Sanatları

Konu Anlatımı

Metin Türleri

Bir metnin hangi türde olduğu, yazarın amacı ve metnin kurgusuyla belirlenir. Metinler üç ana başlıkta toplanır: olay yazıları, düşünce yazıları ve bilgilendirici metinler.

Olay Yazıları

Masallarda olağanüstü olaylar ve kişiler yer alır, bir varmış bir yokmuş sözüyle başlar ve ders vererek biter. Fablda kahramanlar hayvanlar, bitkiler ya da nesnelerdir ve mutlaka bir öğreti taşır. Destan ise bir milletin doğuşunu, kahramanlıklarını ve ülküsünü anlatır; olaylar olağanüstülük içerir. Hikâyede ise günlük hayattan insanlar ve gerçekçi olaylar anlatılır.

Düşünce Yazıları ve Bilgilendirici Metinler

Makale bilimsel bir dille ve nesnel olarak yazılır; deneme yazarın kişisel izlenimlerini aktarır, fıkra ise günlük bir olaydan yola çıkarak düşündürmek ya da güldürmek ister. Biyografi bir kişinin yaşamını, gezi yazısı ise bir yerin görülmesini anlatır.

Şiir Bilgisi

Şiirin her satırına dize, dört dizeden oluşan bölüme dörtlük, üç dizeden oluşan bölüme üçlük denir. Dize sonlarındaki ses benzerliğine uyak, uyaklı dizelerin oluşturduğu düzenli yapıya da nazım biçimi denir. Şiirin bütününde hece sayısı birbirine eşit olabiliyorsa ölçü, yani hece ölçüsü vardır.

• Dize: Şiirin satırı.
• Kıta: Dizelerin oluşturduğu bölüm.
• Uyak: Dize sonlarındaki ses benzerliği.
• Redif: Dize sonunda tekrarlanan sözcük ya da ek.

Söz Sanatları

Bir düşünceyi etkili kılmak için başvurulan anlatım yollarına söz sanatları denir. Benzetmede iki şey arasında benzerlik kurulur ve genellikle gibi, kadar, sanki gibi sözler yardımcı olur: gözleri ceviz gibi. Kişileştirmede insan dışı varlıklara insan özelliği verilir: rüzgâr ağladı, güneş gülümsedi. Abartmada durum olduğundan fazla gösterilir: karnım bir otobüs kadar aç, yorgunluktan ayaklarım taş kesiliyor.

Sınav Odaklı Yöntem

Metin türünde önce amaca bakılır: ders veriyorsa olay, savunuyorsa düşünce, bilgi veriyorsa bilgilendirici metin. Söz sanatında ise iki şey benzetilmişse benzetme, cansıza insan özelliği verilmişse kişileştirme, durum abartılmışsa abartma vardır.

Söz Sanatı Metnin Türünü Zorunlu Kılmaz

Benzetme, abartma, kişileştirme ve tekrar; şiir kadar günlük metinde de kullanılabilir. Bu yüzden önce metnin türü (haber, anlatı, şiir, deneme), sonra kullanılan sanat belirlenir.

Kısa örnek: Rüzgâr camlara vurup bir şeyler anlatmaya çalışıyordu cümlesinde kişileştirme vardır; ancak metnin bütününe bakıldığında bu bir öykü paragrafıdır.

Uygulama: elinizdeki kısa metni iki kez okuyun; birincisinde sanatları işaretleyerek, ikincisinde yalnızca bilgi aktarımı olarak. Hangi okumada metnin duygusu daha yoğun çıkıyor? Bu karşılaştırma, söz sanatının işlevini somut biçimde gösterir.

Ne Öğreneceğiz

Olay, düşünce ve bilgilendirici metinler; şiir bilgisi ve söz sanatları Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Metin türlerini amaçlarına göre sınıflandırır.
• Olay yazıları ile düşünce yazılarını ayırt eder.
• Şiirin dize, kıta ve uyak kavramlarını açıklar.
• Benzetme, kişileştirme ve abartmayı metinde belirler.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Fablın kahramanları hayvan ya da nesnedir ve metin ders vererek biter.
• Makale nesnel ve bilimsel dil kullanır, deneme ise kişiseldir.
• Dize şiirin satırıdır, dörtlük ise dört dizelik bölümdür.
• Benzetmede iki şey, kişileştirme ise varlık ile insan arasında ilişki vardır.
• Abartmada anlatılan durum gerçeğin üstünde gösterilir.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Söz Sanatını Bulma konusunun adımları:

1. Adım 1: Gelinliğin rengi ile kar arasında bir benzerlik kurulduğu belirlenir.
2. Adım 2: Gibi yardımcısının kullanıldığı görülür.
3. Adım 3: İki şeyin birbirine benzetilmesi nedeniyle benzetme sanatına karar verilir.

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

Benzetme ile kişileştirmeyi karıştırmak: Benzetmede iki şey benzer gösterilir, kişileştirme ise insana ait bir özelliği başka varlığa verir.

Abartmayı gerçek sanmak: Yer gök inledi cümlesi fiziksel olarak doğru değildir; amacı durumu büyütmektir.

Dize ile dörtlüğü birbirine katmak: Dize tek bir satırdır, dörtlük ise dört diziden oluşan bölümdür.

Fablda olayları insanlarla düşünmek: Fablın kahramanları hayvan, bitki ya da nesnedir; insanlar değil.

Özet

Metinler olay yazıları, düşünce yazıları ve bilgilendirici metinler olarak üçe ayrılır. Şiirde satıra dize, dört dizeli bölüme dörtlük, dize sonu ses benzerliğine uyak denir. Benzetme iki şeyi birbirine benzetir, kişileştirme cansıza insan özelliği verir, abartma ise durumu olduğundan fazla gösterir.

Kendini Dene

Soru: «Doğal afetlerde yardımlaşma» konusunda en az dört dizeden oluşan bir şiir yazınız. Şiirinizde en az bir benzetme ve bir kişileştirme sanatına yer verip kullandığınız sanatların altını çiziniz.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Dize hâlinde ve anlam bütünlüğü içinde yazılmış olması 4 puan; en az dört dize 3 puan; doğru yerde kurulmuş bir benzetme 4 puan; doğru yerde kurulmuş bir kişileştirme 3 puan.