Zıt Anlam, Eş Anlam ve Bağlam

Konu Anlatımı

Bu konuda ne öğreneceğiz?

Bu konuda üç sözcük ilişkisini tanıyacak ve aralarındaki farkı ayırt etmeyi öğreneceksiniz. Eş anlamlı sözcüklerde yazılış değişir ama anlam aynı kalır; zıt anlamlı sözcüklerde anlamlar karşı karşıyadır; eş sesli sözcüklerde ise yazılış aynıdır ama anlam değişir. Ayrıca aynı biçimde yazılan bir sözcüğün anlamının nasıl bağlamından çıkarıldığını ve bu işi yaparken cümlenin ögelerinin nasıl denetlendiğini göreceksiniz. Son olarak özgün bir metinde bu ilişkileri bulup gerekçesiyle açıklama becerisini kazanacaksınız.

Eş Anlamlı Sözcükler

Eş anlamlı sözcükler yazılışları farklı, anlamları aynı olan sözcüklerdir. Aynı işi, aynı kavramı ya da aynı duyguyu başka bir sözcükle bildirdiğimizde karşımıza çıkarlar. Bu yüzden yazılışına bakarak anlam karşıtı düşünmek yanıltıcıdır; ölçüt her zaman anlamdır.

• okul – mektep: eğitim yapılan yer
• öğretmen – muallim: öğrencilere ders veren kişi
• deniz – derya: çok büyük su kütleleri
• hediye – armağan: verilen değerli nesne
• değerli – kıymetli: kalite bakımından önemli

Eş anlamlılık tek bir sözcükte değil, sözcük çiftlerinde düşünülür. Bir sözcüğün eş anlamlısını bulurken yazılışın farklı olduğunu doğrulamak ilk iş adımıdır.

Zıt Anlamlı Sözcükler

Zıt anlamlı sözcükler anlamları karşıt olan sözcüklerdir. Aynı niteliğin iki ucu aynı ölçek üzerinde yer alır; bu yüzden zıtlık bir karşılaştırma işidir ve ölçü belirtilmeden kurulamaz. Ölçüsü olmayan bir karşılaştırmada hangi sözcüğün zıt sayıldığı sorusu cevapsız kalır.

• sıcak – soğuk: dereceyle ölçülen sıcaklık
• hızlı – yavaş: birim zamanda kat edilen yol
• geniş – dar: uzunluk ölçüsü
• kolay – zor: zorluk derecesi
• erken – geç: günün saat dilimi
• açık – kapalı: bir yüzeyin örtülü olup olmaması

Bu çiftlerde aynı ölçü iki kez geçer. Yalnızca karşı sezgiyle verilen karşılıklar zıt anlamlı sayılmaz; karşılığın da aynı ölçekte bulunması gerekir.

Eş Sesli Sözcükler

Eş sesli sözcükler yazılışları aynı, anlamları farklı olan sözcüklerdir. Aynı yazılan bir sözcüğün bu anlamlardan hangisinde kullanıldığı, yalnızca bağlamı yani cümlesi ve paragrafıyla anlaşılır. Eş seslilikte anlamı sözlük değil, cümle belirler.

Bağlamı çözümlemek için cümlenin ögelerine bakmak en güvenilir yoldur. Önce yüklem bulunur, sonra yükleme kim? sorusuyla özne, neyi ya da kimi? sorusuyla nesne bulunur. Geriye kalan sözcükler nerede, nereden, nereye, ne zaman, nasıl sorularına cevap veriyorsa dolaylı tümleç ya da zarf tümlecidir. Yüklem gerçek bir olayı anlatıyorsa sözcük gerçek anlamda, başka bir işi anlatıyorsa başka anlamdadır.

Basit Örnek

«Akdeniz'in kıyısı ak bir kum tanesiyle kaplıydı.» cümlesinde ak sözcüğü kıyının rengini anlatır, suyu değil. Cümlenin yüklemi kaplıydı, öznesi bir kum tanesi, nesnesi ise ak sözcüğüdür. Ak sözcüğünden beklenen anlam renk olduğu için eş sesli sözcüğün beyaz anlamı seçilir. Aynı sözcük «Dere kıyısında su akıyordu.» cümlesinde ise yüklem olan akıyordu ile birlikte su anlamına gelir.

İleri Örnek

Paragrafta ise iş biraz sertleşir. Yüklemler sıralanır ve genel yargı bulunur; yargı hangi anlama uyuyorsa eş sesli sözcük de o anlamda değerlendirilir. Bunun yanında paragrafın yönü de vardır: bir düşünceyi savunan savunma paragrafı ile bir konuyu anlatan açıklama paragrafı, aynı sözcüğe farklı bir bakış açısı kazandırabilir. Özgün bir metinde birden çok eş sesli sözcük bulunduğunda her biri için bu yol ayrı ayrı izlenmelidir.

Özgün örnek paragraf: Bahçemizde kökler gözünü memleket taşına çevirdi. Kışın sert rüzgâr her sabah aynı gözden atıyordu. Kova ile her akşam biraz daha derine indik; ağacın kökü çürüyorsa toprak kurumasın diye. O yıl ilk sürgün, kökün dayanağına borçlu olarak çıktı.

Özgün örnek dize: İki sözcük aynı harflerle yazılır da / Biri dalları dizer, biri gölün buharı

Karşılaştırma Tablosu

Eş anlamlı ile eş sesli karıştırılmasının tek nedeni, her ikisinde de anlamdan söz ediliyor olmasıdır. Ayrım için yazılışa bakmak yeterlidir: eş anlamlıda yazılış farklı, eş seslide aynıdır. Zıt anlamlı ise eş anlamlının tam tersidir; orada anlamlar birbirini değil, karşılığını gösterir.

Sık Yapılan Hatalar

• Yanlış: Eş anlamlı sözcüklerin yazılışları aynıdır. Doğru: Eş anlamlıların yazılışı farklı, anlamı aynıdır; aynı yazılanlar eş sesli sözcüklerdir.
• Yanlış: Eş sesli sözcükler cümledeki anlamlarını diğerlerinden ayırt edemez. Doğru: Eş seslinin anlamı yalnızca bağlamından, yani cümlesinden çıkar.
• Yanlış: Zıt anlamlılar aynı niteliğin karşı uçları olduğu için aralarında ölçek farkı yoktur. Doğru: Zıtlık aynı ölçek üzerinde kurulur; ölçü belirtilmeden karşılaştırma yapılamaz.
• Yanlış: Kök sözcüğü her yerde bitkinin toprak altındaki bölümünü anlatır. Doğru: Kök, matematiğe özgü bir alanda çarpan anlamında da kullanılır; hangi anlamın geçerli olduğu bağlamdan bulunur.
• Yanlış: Bağlamı çözümlemek için yükleme bakmak yeterlidir, özneye gerek yoktur. Doğru: Yüklemden sonra kim, neyi sorularıyla özne ve nesne bulunmalı; kalan sözcükler tümleç ayrımına göre değerlendirilmelidir.

Özet

Eş anlamlı sözcükler yazılışları farklı, anlamları aynı olan; zıt anlamlı sözcükler aynı ölçek üzerinde karşıt anlam taşıyan; eş sesli sözcükler ise yazılışları aynı olup anlamları farklı olan sözcüklerdir. Eş sesli sözcüğün anlamını yalnızca bağlam belirler. Bağlam çözümlemesinde yüklem bulunur, yükleme kim ve neyi soruları sorulur, kalan sözcükler nerede, nereden, nereye, ne zaman ve nasıl sorularıyla tümleç olarak değerlendirilir. Paragrafta yüklemler sıralanıp genel yargı bulunduğunda eş sesli sözcüğün anlamı da kesinleşir.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Eş anlamlılıkta yazılış farklı, zıt anlamlılıkta anlamlar karşıt, eş seslilikte yazılış aynıdır.
• Eş sesli sözcüğün anlamını yalnızca cümlesi, yani bağlamı belirler.
• Zıt anlamlı çiftler aynı ölçek üzerinde kurulur; ölçü belirtilmeden karşılaştırma yapılamaz.
• Bağlam çözümlemesinde ilk adım yüklemi bulmaktır, özne ve nesne yükleme sorulan sorularla bulunur.
• Kalan sözcükler nerede, nereden, nereye, ne zaman ve nasıl sorularına cevap veriyorsa tümleçtir.
• Paragrafta genel yargı, eş sesli sözcüğün hangi anlamda olduğunu kesinleştirir.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Eş Sesli Sözcüğü Bağlamla Bulma konusunun adımları:

1. Adım 1: Cümlenin yüklemi bulunur; yürürken sözcüğü yüklemdir.
2. Adım 2: Yükleme kim sorusu sorulur ve özne bulunur.
3. Adım 3: Göz sözcüğünün birinci anlamı olan görme organı ile ikinci anlamı olan denizde biriken su karşılaştırılır.
4. Adım 4: Cümlede birikinti sözü geçtiği için ikinci anlam seçilir.

Kendini Dene

Soru: Aşağıdaki sözcüklerden yararlanarak eş anlamlı dört çift, zıt anlamlı dört çift ve eş sesli iki çift oluşturunuz. Her çiftin yanına ilişkinin adını ve bir gerekçe yazınız.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Eş anlamlı çiftlerin her biri 2 puan (toplam 8); zıt anlamlı çiftlerin her biri 1 puan (toplam 4); eş sesli çiftlerin her biri 1 puan (toplam 2); gerekçeler yazılış ya da anlam farkına dayandırıldıysa 1 puan. Örnek: okul – mektep eş anlamlıdır çünkü yazılışları farklı ama anlamları aynıdır.